خانم توران میرهادی، استاد برجسته ادبیات کودکان چشم از جهان فرو بست !

«توران میرهادی»، پیشکسوت ادبیات کودک در سن ۸۹ سالگی چشم از جهان فرو بست. توران میرهادی استاد برجسته ادبیات کودکان ایران، در سال ۱۳۰۶ش. در خانواده‌ای فرهیخته در تهران به دنیا آمد. پدر او از دانشجویان اعزامی به خارج از کشور بود و در رشته مهندسی راه و ساختمان و مکانیک در راه‌ آهن در آلمان درس خوانده بود. مادرش «گرتا دیتریش» آلمانی بود و مجسمه‌سازی و نقاشی می‌کرد.

کارشناس آموزش و پرورش نوین و از مبتکران طرح “فرهنگنامه کودکان و نوجوانان”، در سن ۸۹ سالگی و در پی عوارض سکته مغزی از دنیا رفت. او بنیانگذار مدرسه فرهاد و از پایه‌گذاران “شورای کتاب کودک” بود.

توران میرهادی در خانواده‌ای متجدد و تحصیلکرده از پدری مهندس و مادری نقاش و مجسمه‌ساز به دنیا آمد و رشته روانشناسی تربیتی و آموزش پیش از دبستان را در فرانسه آموخت. همسر اولش، سرگرد جعفر وکیلی، از جمله افسران سازمان نظامی حزب توده ایران بود که پس از کودتای ۲۸ مرداد، در سال ۱۳۳۳ دستگیر و اعدام شد.

به گزارش دویچه وله ، خانم میرهادی در سال ۱۳۳۴ با کمک همسر دومش، محسن خمارلو دبستان فرهاد را بنیان گذاشت که بعدها به یک مجتمع آموزشی گسترده تبدیل شد.

در این مدرسه روش‌های نوین آموزشی با نظر به آزادی و اختیار دانش‌آموز در پرورش استعدادهای فردی پیاده می‌شد. این مدرسه که تا سال ۱۳۵۹ فعالیت داشت و از آموزشگاه‌های تجربی در زمینه سیستم آموزشی و پرورشی مدرن به شمار می‌رفت، در تحولات پس از انقلاب اسلامی بسته شد.

توران میرهادی از سال ۱۳۵۸ تا پیش از مرگ، سرپرستی تدوین و تالیف “فرهنگنامه کودکان و نوجوانان” را بر عهده داشت؛ فرهنگنامه‌ای که به جلد پانزدهم رسیده و سه جلد دیگر نیز آماده انتشار دارد.

توران میرهادی را مادر “ادبیات کودک و نوجوان” در ایران خوانده‌اند. او در چند سال آخر عمر به دلیل کهولت و بیماری‌ خانه‌نشین بود. از توران میرهادی چند جلد کتاب به یادگار مانده که “جستجو در راه‌ها و روش‌های تربیت” یکی از آنهاست.

جزییات مراسم تشییع و خاکسپاری توران میرهادی روشن نیست. نوش آفرین انصاری، دبیر شورای کتاب کودک و از نزدیکان خانم میرهادی به خبرگزاری ایسنا گفته است: «برنامه هنوز روشن نیست و در حال صحبت با خانواده ایشان هستیم تا به نتیجه برسیم.»

این شخصیت فرهنگی از سوی موسسه‌ پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان به‌عنوان نامزد دریافت جایزه «آسترید لیندگرن» سال ۲۰۱۷ انتخاب شده است.

***

من مرگِ هیچ معلمی را باور نمی‌کنم!

_92324310_e4b9f07f-6219-43f9-80ac-c17fc6d92b75توران خانم» سختی کشیده بود و سرسخت بود. چشم‌های گودافتاده و شکم‌هایِ برآمده از قحطیِ سراسری در ایران را دیده بود و آتش خانمان‌سوزِ جنگِ جهانی دوم در اروپا را نیز تجربه کرده بود. نازک‌نارنجی بار نیامده بود که احیانا جا بزند در پسِ تعطیلیِ مدرسه بی‌نظیرِ «فرهاد» با وجودِ آن‌همه فارغ‌التحصیلِ درجه‌یک در بلبشویِ سال‌های نخستِ پس از انقلاب یا کم بیاورد در تداومِ تألیفِ «ف‍ره‍ن‍گ‌ن‍ام‍ه ک‍ودک‍ان و ن‍وج‍وان‍ان» که در زبانِ فارسی همتا نداشت و ندارد، به معیارِ دقت و قوت علمی، به خاطرِ مثلا بی‌پولی‌ یا لحظه‌ای «شورایِ کتابِ کودک» را که خود مؤسس آن بود، رها کُند../

*****

یک:«توران خانم» را چگونه باید توصیف کرد؟ مناعتِ طبع، طبیعت‌دوستی، میهن‌پرستی، شاگردنوازی، فرهنگ‌پروری، صبوری، پختگی، سرسختی، مهربانی، تیزهوشی، آینده‌نگری، تواضع، خستگی‌ناپذیری، سخاوت، بزرگواری… نه راستش! او در عالی‌ترین وجهی که بدون ‌هیچ مبالغه بشود، تصور کرد، واجدِ همه این اوصاف بود؛ اما فرزند خانواده میرهادی لبخندِ قشنگی داشت که با یک نگاه دل می‌بُرد و از هرگونه توصیف بی‌نیازش می‌کرد!

دو:«توران خانم» عاشقِ طبیعت بود. خودش به شوخی می‌گفت حاصلِ چشم‌گشودن در دلِ دشت! در تابستانِ سالِ ١٣٠۶ که هنوز پایتختِ ایران به بیماری‌های سخت و مُسری آلوده بود و خانواده‌های تهرانی به خارج از شهر می‌گریختند، این بود که در تمنایِ آبِ گوارایِ دامنه‌های البرز و هوایِ پاکیزه شمیران باشد. این‌جوری شد که سه ماهِ نخست از دوران نوزادی خود را زیر چادری کوچک در گهواره بگذراند! بدون ‌هیچ فاصله‌ای با صدایِ باد، با ترنمِ باران، با نغمه پرندگان و گرمایِ خورشید و زیبایی ماهتاب و ستاره‌هایی سخت درخشان در آسمانی که هنوز از چشم آدمی نیفتاده بود، با نورِ ناجورِ فلورسنت!
سه:«توران خانم» سختی کشیده بود و سرسخت بود. چشم‌های گودافتاده و شکم‌هایِ برآمده از قحطیِ سراسری در ایران را دیده بود و آتش خانمان‌سوزِ جنگِ جهانی دوم در اروپا را نیز تجربه کرده بود. نازک‌نارنجی بار نیامده بود که احیانا جا بزند در پسِ تعطیلیِ مدرسه بی‌نظیرِ «فرهاد» با وجودِ آن‌همه فارغ‌التحصیلِ درجه‌یک در بلبشویِ سال‌های نخستِ پس از انقلاب یا کم بیاورد در تداومِ تألیفِ «ف‍ره‍ن‍گ‌ن‍ام‍ه ک‍ودک‍ان و ن‍وج‍وان‍ان» که در زبانِ فارسی همتا نداشت و ندارد، به معیارِ دقت و قوت علمی، به خاطرِ مثلا بی‌پولی‌ یا لحظه‌ای «شورایِ کتابِ کودک» را که خود مؤسس آن بود، رها کُند به بهانه بی‌مهری‌ها یا حتی وقتی پا به سن گذاشته بود؛ اما از همه همکاران و همراهان و شاگردانش جوان‌تر نشان می‌داد، وقتی چشمانش برق می‌زد با شنیدن یا گفتنِ کوچک‌ترین جمله‌ای که کلمه‌ای از ایران، فرهنگ، کودک، صلح یا طبیعت در دلِ واژگانِ خود داشت!
چهار:«توران خانم» خوشه‌چینِ تجارب و خوبی‌های همه اطرافیانش بود. از مادری نجیب‌زاده و آلمانی‌تبار، به نامِ «گرتا دیتریش» که افزون بر خانه‌داری در هنرستانِ خوش‌نامِ کمال‌الملک درسِ موسیقی و مبانیِ هُنر و مجسمه‌سازی می‌داد به دانشجویانِ مستعدِ ایرانی و پدری به نام «سیدفضل‌الله» که دانش‌آموخته ماشین‌آلات و راه و ساختمان بود.او از برجسته‌ترین مهندسان عصرِ رضاشاهی و از بنیان‌گذاران راه‌آهنِ سراسری ایران و همسری نظامی که از افسرانِ روشنفکرِ زمانه خود بود و دریغ که ناکام و جوان‌مرگ و تیرباران شد، در پیِ کودتایِ ننگینِ ٢٨ مرداد و خود که شاگردِ ممتازِ بهترین استادان زمانه خود بود از جبّارِ باغچه‌بانِ خودمان گرفته تا ژان پیاژه، هنری فالون، فریدریش فروبل، هاینریش پستالوزی، اوید دکرولی، جان دیوئی، سلستین فرنه و ماریا مونته و بنیانِ نگاهی نوین به روان‌شناسی و آموزش کودکان را اگرچه از آنها آموخت؛ اما ذره‌ذره با شرایطِ وطنِ خودش تطبیق داد و شُد، آنچه شد!
پنج:«توران خانم» دیکته نمی‌کرد. یاد می‌داد و یادم می‌آید تا سال‌ها برایم سؤال بود که چرا در حیاطِ بازیِ بچه‌ها در مدرسه فرهاد، این‌همه مرغ و خروس است و اردک و سگِ گله و مرغابی! بعدها شنیدم که نوشتن و خواندنِ امثالِ نصایحی درست، اما بی‌فایده مانندِ «با حیوانات مهربان باشید» و اینها را بر تنِ مثلا دیوارِ دبستان، بی‌حاصل می‌دانست. در عوضش می‌خواست ما بچه‌هایِ طبقه متوسطِ شهرنشین که افقِ نگاه و دستِ دل‌مان کوتاه بود، از طبیعتِ واقعی، دستِ‌کم در لابه‌لای حیواناتِ اهلی که به سرایدار مدرسه سپرده شده بود، با همدیگر دوست و بزرگ شویم.
Mirhadi04.tif
شش:درست همان ‌وقتی که «رقابت» نسخه‌ای بود رایج و همگانی که از داخلِ خانه‌ها و خانواده‌ها تا اغلبِ مدارس و دانشگاه‌ها و از آنجا تا تک‌تکِ ادارات و نهادهای وطنی توصیه می‌شد، «توران خانم» آن را مانند سمّی مهلک می‌خواند و می‌گفت: ««بزرگ‌ترین خطری که امروز آموزش و پرورش کشور ما را تهدید می‌کند، عامل اسارت‌بار رقابت است که همه‌گیر شده ‌است و با وجود این عامل، نمی‌توانیم انسان‌هایی سازنده به جامعه تقدیم کنیم… . بیایید این رقابت را به همکاری، همیاری و مشارکت بدل کنیم تا فرزندان ما بتوانند به حداکثر توانایی‌های خود برسند و احساس آرامش بکنند.»
هفت:از شمارِ دو چشم، یک تن کم / وز شُمارِ خرد، هزاران بیش.
حسن دهباشی / روزنامه شرق/۱۹ آبان / ۱۳۹۵

عکس روبرو: توران میرهادی با یکی از کودکان مدرسهٔ فرهاد در

 

 

 

Print Friendly