برسی کاریکاتور به عنوان یک هنر اجتماعی

کاریکاتور خود را به عنوا ن یک هنر اجتماعی و فراگیر مطرح کرده است و انسانهای مختلف با فرهنگ ها ، زبانها ، نژادها و رنگ های مختلف در هر کجای دنیا که زندگی می کنند با دیدن یک کاریکاتور تا حدود زیادی می توانند درک مشترکی از مفهوم آن داشته باشند…

مقدمه:

کاریکاتور از جمله هنرهای نو ظهوری است که با وجود قدمت نه چندان ،رشد و گسترش سریعی داشته و تأثیرات اجتماعی فراوانی از خود به جا گذاشته است. هنر کاریکاتور از جنبه های مختلف تاریخی ،اجتماعی ،فرهنگی ،سیاسی ، ارتباطی – رسانه ای و اقتصادی قابل بررسی است . آنچه در این پژوهش خواهد آمد ، تحقیق و تفحصی است پیرامون کاریکاتور به عنوان یک هنر اجتماعی و بررسی کارکردهای اجتماعی این هنر ، با تأکید بر کارکرد انتقادی واصلاحی آن و جنبه های دیگر آن به تفصیل مورد بررسی قرار نخواهند گرفت ؛اگر چه به مقتضای موضوع به آنها نیز اشاراتی خواهد شد.

بیان مسئله :

جامعه شناسی رشته بسیار جوانی است که به طور رسمی در قرن نوزده میلادی پایگذاری شده و جوان تر از جامعه شناسی به عنوان یک رشته علمی جامعه شناسی هنر است که حدود ۴ دهه بیشتر قدمت ندارد حال سخن گفتن از این پدیده نو ظهور دشوار می نماید و از آن دشوار تر سخن گفتن درباره هنری است که با وجود عمر کوتاهش خود را به عنوان یکی از هنرهای جهان شمول و فراگیر مطرح کرده است .

کاریکاتور به عنوان یک هنر اجتماعی با ابزار نقد و طنز رویدادهای تلخ و شیرینی را در این روزگار سبب شده است که اهمیت و لزوم بررسی آن را می رساند. یکی از مهمترین رویدادها تصاویری بود که کاریکاتوریست های دانمارکی و بعضی از کشورهای دیگر اروپایی در سال ۱۳۸۴ به قصد بد جلوه دادن چهره مسلمانان در روزنامه های اروپایی منتشر کردند و خشم مسلمانان را برانگیختند و در پی آن اعتراضات و اعتصابات شدید و نیز تحریم کالاهای دانمارکی و غیره را در کشورهای اسلامی موجب شد.

رویداد دیگری که در داخل کشورمان اتفاق افتاد چاپ تصویری بود که در ابتدای سال ۱۳۸۵ در یکی از ویژه نامه های جمعه روزنامه ایران به چاپ رسید و اعتراض شدیدی را در بین ترک زبانان مخصوصاً در شهرهای آذربایجان شرقی و غربی و نیز بعضی کشور های ترک زبان برانگیخت و موجبات توقیف روزنامه ایران و به زندان افتادن سردبیر و کاریکاتوریست آن را به همراه داشت . اما گذشته از این رویدادها امروزه کاریکاتور در جهان گسترش زیادی پیدا کرده است و هنرمندان این عرصه فارغ از ملیت و فرهنگ و زبان مادری خود در مورد مسایل و حوادث گوناگون محلی و جهانی دست به ترسیم کاریکاتور می زنند و اکثرا در یک موضوع خاص نگاههای مشترک و اعتقادات یکسانی در بین آنها دیده می شود.

امروزه کاریکاتوریست ها هنر خود را از طرق مختلف مثل چاپ در نشریات و روزنامه ها ارائه در سایت های مختلف اینترنتی ، شرکت در نمایشگاههای و فستیوالهای محلی و بین المللی به مخاطبان خود عرضه می کنند .با این وجود بر اهمیت این مسئله شکی نیست که کاریکاتور خود را به عنوا ن یک هنر اجتماعی و فراگیر مطرح کرده است و انسانهای مختلف با فرهنگ ها ، زبانها ، نژادها و رنگ های مختلف در هر کجای دنیا که زندگی می کنند با دیدن یک کاریکاتور تا حدود زیادی می توانند درک مشترکی از مفهوم آن داشته باشند.

با وجود اهمیت این هنر تحقیقات و مطالعات اندکی در مورد آن انجام گرفته است که البته اکثریت آنها در کشورهای خارجی انجام شده است و به زبانی به غیر از زبان فارسی و در ایران تنها تحقیقا ت و تألیفات اندکی در این موضوع انجام شده که اکثر آنها بیشتر به بررسی تاریخی و چگونگی شکل گرفتن آن و تاریخ ورود آن به ایران، کاربرد آن در روزنامه ها ، ماهیت و چگونگی تولید این هنر پرداخته اند و کمتر به نقش ، کارکرد و ارتباط آن با جوامع انسانی پرداخته شده.

تحقیق حاضر با هدف بررسی این هنر و ارتباط آن با جامعه و کارکردهای آن در جوامع انسانی شکل گرفته و محقق امید وار است این نوشته مقدمه ای باشد برای تحقیقات گسترده تر و علمی تر در این زمینه تا از زوایای مختلف به بررسی و بازشناسی این هنر پرداخته شود.

«تاریخچه »

تاریخ و زمان به وجود آمدن کاریکاتور را اکثراً به قرن شانزدهم به بعد نسبت داده اند. با این وجود شاید نشانه های اولیه این هنر را بتوان در آثار دادائیست ها،امپرسیونیست ها، سوررئالیست ها و کوبیسم پیکاسو و یا حتی در هنر نقاشی قهوه خانه ای و پرده خوانی و نگارگری ایرانی ها دید . و یا پیش تر از آن در دوران باستان و حجاری ایرانی ها روی سنگ (کتیبه های بیستون ،طاق بستان و مجسمه ها و سر ستون ها و کتیبه های تخت جمشید) آنجا که واقعه ای تاریخی را به تصویر می کشند و نیز ظروف مفرغی و سفالینی که به صورت اشکال اغراق شده حیوانات و ترکیب حیوان و انسان با هم ، که در آن عهد ساخته می شدند، همچنین در ماسک های آفریقایی و یا خط باستانی مصری ها که بیشتر شبیه نقاشی بوده و برای نوشتن هر چیز تصویری را قرار داده بودند و پپیش تر از آنها نقاشی های انسانهای اولیه روی دیواره غارها ،مثل دیوار نگاری های التامیرا و لاسکو در اسپانیا و فرانسه و دیگر نقاط میتوان نشانه ای و اثری اولیه از هنر کاریکاتور یافت .

همه حدس و گمانهایی که در بالا ارائه شد ،هر کدام از جهتی در ارتباط با کاریکاتور و تاریخچه آن قابل بحث و بررسی هستند ،مثل روایت داستانی ،نگاه انتقادی ،اغراق در شکل حیوانات ،اشیاء ، ظروف و مجسمه ها ،ترکیب و تلفیق شخصیتهای انسانی و حیوانی، استفاده از تصاویر برای برقراری ارتباط با انسانهای دیگر و … اما به صورت رسمی و ثبت و ضبط شده و مدون به وجود آمدن هنر کاریکاتور را همانطور که اشاره شد به قرن شانزدهم به بعد نسبت داده اند.

در قرن شانزدهم نقاشی به اسم «آنی بال کراتچی» که از هنرمندان رنسانس بود، برای تفریح دست به طراحی های اغراق آمیز از صورت آدمهای دور و برش زد.۲

و دومیه اولین اتودهای آثار گروتسک (طنز تلخ) را رسم کرد،پس از او بنجامین فرانکلین در سال ۱۷۵۴ میلادی شروع به طراحی و چاپ اولین آثار کارتون و کاریکاتور نمود .۳

در سال ۱۸۳۱ و نیمه اول قرن نوزده میلادی شارل فیلیپون کاریکاتوریست و مؤسس اولین روزنامه فکاهی انتقادی و سیاسی در فرانسه و جهان پیش گویی کرد که «کاریکاتور از این پس مبدل به یک حقیقت می شود» .۴ با انتشار نشریه«لاکاریکاتور» در فرانسه در سال ۱۸۳۵ میلادی برای اولین بار کاریکاتور به شکل مطبوعاتی در جایگاه واقعی خودش ارائه شد.۵

«ورود کاریکاتور به ایران ،نشریات مصور»

حمید ساهر در کتاب (سیر تحولات ۷۰ سال کاریکاتور در ایران) شروع ، رشد و گسترش کاریکاتور در ایران را در فاصله سالهای (۱۲۸۰تا۱۳۵۰) (هـ . ش) مورد بررسی قرار داده است . به نوشته ی او شروع کاریکاتور در ایران به همراه موج انتشار مطبوعات و همزمان با انقلاب مشروطه و بیداری مردم است ،که آن هم بی تأثیر از انقلاب های سیاسی و اجتماعی اروپا نیست .قبل از این دوره در ایران به روال سابق آثار نقاشان صرفاً شامل مصور کردن افسانه ها و روایات عامیانه و در کنار آن شیوه ی مینیاتور – هنر سنتی ایران – با سوژه و محتوایی خاص بوده است .«نقاشی قهوه خانه ای» و مولود آن «پرده های مذهبی» شیوه نو ظهوری بود که در ادامه سبک نیمه اروپایی قرن هفدهم در اواخر دوره قاجار رونق پیدا کرده بود. با نفوذ ادبیات و هنر رئالیست به ایران و شرایط خاص سیاسی و اجتماعی زمان مشروطیت تحولاتی اساسی در روال چندین صد ساله پدید آمده و با انتشار دهها نشریه گوناگون،ادبیات و هنر مردمی رواج می یابد و هنر از وابستگی به دربار و اشراف خارج می شود و به میان مردم راه پیدا می کند.۶

اولین روزنامه ای که در منطقه ی آسیای صغیر و با قصد پیگیری و انتشار اخبار و حوادث منطقه مخصوصاً ایران و چاپ تصاویر کاریکاتوری شروع به کار کرد ،روزنامه ملا نصر الدین بود . انتشار این نشریه در سال ۱۳۲۴ هـ . ق بوده و مؤسس آن میرزا جلیل محمد قلی زاده (۱۹۳۲-۱۸۶۹) ابتدا شلینگ و چندی بعد روتر که اصالتاً آلمانی بوده اند ،اولین آثار کاریکاتوری را در روزنامه ملانصرالدین خلق می کنند.۷

بر این اساس انتشار روزنامه ملا نصر الدین را یک اتفاق مهم در منطقه دانسته اند که بیش از ۵۰ سال تأثیر عمیق در کیفیت و تکنیک آثار کاریکاتوری در ایران به جای گذاشته است .با ذکر این نکته که این نشریه در آن زمان نه تنها در سراسر قفقاز و ترکیه و آذربایجان و ایران ،بلکه در دوردستها ،هندوستان و ….. نیز پخش می شد.۸

یک سال پس از انتشار ملا نصر الدین در ۶ محرم ۱۳۲۵ اولین شماره ی اولین روزنامه ی انتقادی – فکاهی- مصور ایران با نام آذربایجان در تبریز و توسط حاج آقا میرزا بلوری که یک بازرگان ترقیحواه بوده به دو زبان فارسی و ترکی منتشر می شود و تصاویر آن توسط حسن محمد زاده ترسیم می شود.آذربایجان سعی می کند با زبان ساده با مردم گفتگو کند به آنها هشدار دهد و تضادها و مسائلی را که در نتیجه ی عدم توجه کافی و شتابزدگی از دیده ها پنهان مانده مطرح نماید.۹

نشریه آذربایجان سر انجام در اوایل سال ۱۳۲۶ و پس از سوء قصد به جان محمد علی شاه تعطیل می گردد.

پس از تعطیلی آذربایجان ،حاج میرزا بلوک باشی حشرات الارض را جایگزین آن می کند. این روزنامه از تاریخ ۱۸ صفر ۱۳۲۶ به طور هفتگی منتشر می شد.

حشرات الارض نخستین روزنامه فکاهی مصوری است که به سبک و شیوه ملانصرالدین اما با خصوصیات ویژه خود در ایران منتشر می گردد و در قالب مطالب و تصاویرش دارای طنز گزنده است و از جهات مختلفی سعی در بیداری مردم می نماید . انتشار حشرات الارض نیز همزمان با به توپ بسته شدن مجلس توسط محمد علی شاه متوقف می شود .۱۰

از نشریات دیگری که همزمان و یا پس از ملا نصر الدین و آذربایجان و قبل از سلطنت رضا شاه در ایران شروع به انتشار کرده اند ، می توان از روزنامه های تنبیه،کشکول، برجیس و زنبور نام برد.

با آغاز سلطنت رضا شاه و تغییر شرایط اجتماعی و سیاسی بار دیگر نشریه های فکاهی مصور با چهره های گوناگون پا به عرصه فعالیت می گذارند، از جمله :

ناهید (۱۳۰۰ هـ.ش):بنیانگذار آن میرزا ابراهیم خان ناهید بود. و نقاشان این نشریه آثاری شبیه به شیوه رئالیست انتقادی و گاهی تصاویری شبیه کاریکاتور می سازند که با توضیحات مفصل زیر اثر و پیوسته به مقالات نشریه چاپ می شود .

حلاج:نشریه ای انتقادی ، فکاهی بود که هم زمان با ناهید چاپ می شد .

باباشمل (۱۳۲۲ هـ.ش): (بابا شاه محل) در آن زمان اصطلاحی برای لوطی های جوانمرد بود . سر شناس ترین کاریکاتوریست نشریه مصور بابا شمل روح ا… داوری از پیشکسوتان کاریکاتور در ایران بود.

چلنگر :نشریه سیاسی ، انتقادی ، شروع فعالیت ۱۳۲۹ ، بنیانگذار آن محمد علی افراشته – وابسته به حزب توده ایران ، پایان فعالیت ، ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ .

کاریکاتور : شروع فعالیت ۱۳۴۸ ، مؤسس محسن دولّو، پایان فعالیت ۱۳۵۰ .

توفیق : شروع فعالیت ۱۳۰۰ هـ.ش ، بنیانگذار حسین توفیق .

توفیق مهمترین و مشهورترین نشریه فکاهی ،انتقادی و مصوری است که تا قبل از انقلاب اسلامی در ایران منتشر می شد و تصاویرش با رنگ و بوی ویژه خود به (کاریکاتور توفیقی) مشهور شده و بیش از ربع قرن تأثیری عمیق در کیفیت و نحوه ارائه کاریکاتور در مطبوعات ایران به جای می گذارد .

معروف ترین کاریکاتوریست توفیق حسن توفیق است که بعد از شهریور ۱۳۲۰ شمسی در کنار روح ا… داوری شروع به فعالیت می کند .

از نشریات انتقادی ،فکاهی و مصور دیگر که قبل از انقلاب اسلامی در ایران منتشر می شدند می توان به : سیاست روشن ، حاجی بابا، علی بابا، گلثوم ننه، فرشته آزادی ، ملا نصر الدین ، متلک ، آرزو و …. اشاره کرد.۱۱

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران نشریات گوناگونی در مورد طنز و فکاهیات و کاریکاتور پا به عرصه ظهور گذاشتند .با ذکر این نکته که نشریات جدی نیز چه در زمان پهلوی و چه بعد از انقلاب بخش هایی را به طنز و کاریکاتور اختصاص می دادند.

به ذکر مهمترین نشریات طنز و کاریکاتور بعد از انقلاب می پردازیم:

گل آقا : مهمترین و مشهورترین نشریه طنز و کاریکاتور بعد از انقلاب است .

هفته نامه گل آقا و نشریات دیگر موسسه گل آقا سهم بزرگی را در شکوفایی و رشد طنز و کاریکاتور در ایران دارند . سید ابرهیم نبوی درباره آن می نویسد : کیومرث صابری ، خالق شخصیت گل آقا و نویسنده ستون «دو کلمه حرف حساب» در روزنامه اطلاعات بی شک پدیده خاص طنز نویسی امروز ایران است . هیچ کس به اندازه او در طنز ایران پس از انقلاب نقش نداشته است . وی که تا سال ۱۳۵۰ در مجله توفیق یکی از معتبرترین و تأثیر گذار ترین نشریات طنز ایران،می نوشت ، در آثار پس از انقلاب خود به یک طنز نویس « بی بدیل » بدل شد . به گونه ای که نوشته های سالهای اخیر او محکی مناسب برای سنجش اوضاع سیاسی و اجتماعی ایران (۱۳۶۰ تا ۱۳۷۰ ) است . صابری کار خود را در توفیق از اواسط دهه ۴۰ آغاز کرد . او سر انجام در سال ۱۳۶۹ مجله گل آقا را با همراهی مرتضی فرجیان (دبیر تحریریه) گروه شاعران، کاریکاتوریست ها و نویسندگان سابق توفیق و…. تشکیل داد .۱۲

هفته نامه گل آقا پس از ۱۲ سال فعالیت در دوم آبان ۱۳۸۱ با سرمقاله ای تحت عنوان «خدا حافظ» از انتشار باز ایستاد. صابری در این سرمقاله نوشت : «تصمیم دارم داستانی را که بسیار ساده است بغرنج نکنم .تصمیم دارم به آنچه در این چند سال «شگرد گل آقا در سرمقاله نویسی» بوده است عمل نکنم ،بلکه در یک جمله کوتاه و ساده به خوانندگان وفادار و مهربان که در ۱۲ سال گذشته بخشی از زندگی ام بوده اند بگویم «انتشار گل آقا متوقف شد »۱۳

انتشار هفته نامه گل آقا متوقف شد بدون اینکه علتی برای آن بیان شود و موسسه گل آقا نیز بیان علت آن را به آینده موکول کرد اما نکته ای که در این میان جالب توجه است ایجاد تغییر در شعار معروف هفته نامه است که همیشه در بالای جلد آن چاپ می شد تک بیت:

« یک زبان دارم دو تا دندان لق میزنم تا زنده هستم حرف حق »

شعار همیشگی گل آقا و نشان دهنده مرام و رویه کار نشریه بود.

چند شماره قبل از توقف انتشار نشریه عبارت « زنده هستم » در مصراع دوم را بوسیله یک ضربدر خط زده در بالای آن کلمه « می توانم» را نوشته بودند و عبارت « تا زنده هستم » تبدیل به « تا می توانم » شده بود و شعار نشریه به صورت زیر تغییر یافته بود.

«یک زبان دارم دو تا دندان لق می زنم تا می توانم حرف حق »

گل آقا پس از سالها فعالیت امروزه تبدیل به یک موسسه بزرگ و فعال در زمینه انتشار نشریات طنز و کاریکاتور و انتشار کتاب و بر گزاری مسابقات متعدد در این زمینه شده است.

نشریات ؛بچه ها گل آقا (هفته نامه ) ،ماهنامه گل آقا ، فصل نامه کاریکاتور گل آقا که اولین شماره آن در سال ۱۳۸۴ به چاپ رسید و انتشار آن در همان یک شماره متوقف شد سالنامه گل آقا و ماهنامه کمیک گل آقا نیز در این موسسه منتشر می شود.

کیومرث صابری فومنی (گل آقا) دو سال پس از توقف انتشار هفته نامه گل آقا در ۱۱ اردیبهشت ۱۳۸۳ درگذشت و اکنون پوپک صابری فومنی تنها فرزندش اداره امور موسسه گل آقا (خانه طنز ایران) را به عهده دارد.

طنز و کاریکاتور : اولین شماره ماهنامه سیاسی ،اجتماعی ، فرهنگی طنز و کاریکاتور ، دی ماه ۱۳۶۹ به صاحب امتیازی و مدیر مسئولی جواد علی زاده مقدم در ۲۸ صفحه انتشار یافت .۱۴

طنز پارسی : اولین شماره هفته نامه طنز پارسی در چهارشنبه ۲۱ فروردین ۱۳۷۵ ، در ۱۶ صفحه به صاحب امتیازی و مدیر مسئولی محمد جواد شمس ابرده چاپ شد.

کیهان کاریکاتور : اولین شماره از ماهنامه تخصصی کیهان کاریکاتور ، با صاحب امتیازی موسسه کیهان (شرکت چاپ و انتشار ) با سر دبیری محمد حسین نیرومند از آغاز سال ۱۳۷۱ ،در ۶۰ صفحه ، با پشت و روی جلد رنگی ، انتشار یافت . ۱۵

کیهان کاریکاتور از معدود نشریاتی است که تنها به کاریکاتور می پردازد و مخاطبان خاص خود را نیز دارد . و از همان ابتدای انتشار به اخبار جشنواره ها و نمایشگاه های کاریکاتور ، مباحث نظری طنز و کاریکاتور و مصاحبه با کاریکاتوریست ها و چاپ آثار آنها می پردازد. کیهان کاریکاتور سهم بزرگی را در رشد ، گسترش و شناساندن هنر کاریکاتور چه در سطح ملی و چه بین المللی دارد.

در این زمینه ماهنامه ایران کارتون را نیز می توان نام برد که وابسته به خانه کاریکاتور تهران است و در انتشار آن فراز و نشیبهایی وجود داشته و تنها برای انجمن های کاریکاتور و حرفه ای های این هنر ارسال می شود . خبرنامه داخلی انجمن کاریکاتوریست های تبریز (فکوی ایران) ،کاریکاره نیز از این جمله است.

در پایان این قسمت توضیح زیر ضروری است که شروع، رشد و گسترش کاریکاتور در ایران مخصوصاً تا قبل از انقلاب اسلامی وامدار انتشار نشریات و مطبوعات این دوره است به عبارت دیگر از ابتدای شروع کاریکاتور در ایران بهترین جایگاه عرضه ی این هنر در مطبوعات بوده و این به دلیل در اختیار عموم قرار گرفتن نشریات است که طیف مخاطبان گوناگونی را د ر بر می گیرد . ارائه کاریکاتور در گالری ها و نمایشگاهها نیز کم کم از اواخر حکومت پهلوی شروع و گسترش یافت.

«پیشکسوتان کاریکاتور ایران»

از جمله پیشکسوتان کاریکاتور ایران می توان به هنرمندان زیر اشاره کرد

غلامعلی لطیفی : متولد ۱۳۱۵ باکو ، از سال ۱۳۳۷ با توفیق و سپس در سال ۱۳۴۳ با تهران مصور همکاری می کند.۱۶

اردشیر محصص : متولد ۱۳۱۵ رشت ، فارغ التحصیل رشته حقوق ، از ۱۵ سالگی کاریکاتورهایش چاپ شد. سر انجام با الهام از طراحان اروپایی ( به خصوص فرانسوی ) به کاریکاتور مدرن و سپس طرح های روشن فکرانه روی آورد.۱۷

کامبیز درم بخش : متولد ۱۳۲۱ شیراز ، آثارش از ۱۳۳۶ در چند نشریه در تهران به چاپ می رسد ، برای تحصیل راهی آلمان می شود و در آنجا آثارش را در نشریه اشترن و چند نشریه دیگر به چاپ می رساند .پس از بازگشت به ایران در مجله توفیق ،کاریکاتور ، آیندگان و بعد از انقلاب با گل آقا همکاری می کند. ۱۸

احمد سخاورز: متولد ۱۳۲۳ تهران، تحصیلات زبان و ادبیات انگلیسی ، کاریکاتور را با توفیق شروع می کند.۱۹

همچنین می توان از هنرمندانی چون : روح ا… داوری ، سرهنگ جعفر تجارتچی ، احمری، حسین بنایی ، محسن دولو، حسن توفیق و … به عنوان پیشکسوتان هنر کاریکاتورایران نام برد که هر یک به نحوی در رشد و گسترش کاریکاتور نقش داشته اند.

« دو سالانه های کاریکاتور تهران »

دو سالانه بین المللی کاریکاتور تهران هفت دوره است که برگزار می شود. پیش نویس آن در سال ۱۳۷۲ با پیشنهاد مرکز هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در اختیار موزه هنرهای معاصر قرار گرفت و به تصویب رسید با توجه به متن پیس نویس ، پیشنهاد دهند گان اهداف زیر را در نظر داشته اند:

۱- قرار دادن جامعه هنری کاریکاتوریست های ایران در جریان یک فعالیت سالم بین المللی .

۲- معرفی کاریکاتور ایران در گستره جهانی .

۳- فراهم آوردن زمینه لازم برای آشنایی کاریکاتوریست های ایرانی با تحولات فکری در سطح جهان .

۴- شکوفایی و حمایت از استعداد های داخلی .

۵- ایجاد رقابت سازنده برای کاریکاتوریست ها و سنجش فعالیت آنها در هر دو سال یک بار .

۶- خاطر نشان کردن اهمیت کاریکاتور به مسئولان در به کار گیری زبان تصویری آن و همچنین توجه دادن بیشتر مطبوعات برای به کارگیری کاریکاتور به عنوان زبانی برای ارتباط با مخاطبان.

اولین دو سالانه کاریکاتور تهران در اواخر تابستان ۱۳۷۲ توسط خانه کاریکاتور ایران و موزه هنرهای معاصر برگزار شد و تا کنون (زمان انجام تحقیق حاضر)هفت دوره آن برگزار شده است که هفتمین دوره آن در پاییز ۱۳۸۴ بوده است و کاریکاتوریست های ایران و ۶۶ کشور جهان در آن شرکت کردند.

موضوعات دو سالانه از اولین تا آخرین دوره به شرح زیر می باشد :

۱- قلم و آزاد

۲- کتاب و آزاد

۳- میراث فرهنگی و آزاد

۴- پایان و آزاد

۵- مهاجرت ،گفتگوی تمدنها و آزاد

۶- وقت و آزاد

۷- سالمندان ، آزاد ،کاریکاتور چهره (چهره های برجسته ی سینمای جهان)۲۰

در طی هفت دوره برگزاری، دو سالانه شاهد رشد کمی از نظر تعداد شرکت کنندگان ایرانی و خارجی و آثار ارسالی بوده است . از نظر کیفی نیز دچار افت و خیزهایی شده ، اما در هر حال نسبت به دوره ی اول رشد چشم گیری داشته به طوری که در دوره آخر سایت معتبر «فانوفانی» ۵ ستاره به آن اختصاص داده است که این جشنواره را هم ردیف جشنواره های باسابقه و معتبری در جهان چون یومیوری شیمبون ، آیدین دوگان ، کنوکه هیست و آموریستیکا قرار داد.۲۱

علاوه بر دو سالانه جشنواره ها و مسابقات دیگری با موضوعات مختلف هر ساله در ایران به صورت کشوری یا بین المللی توسط انجمن های مختلف کاریکاتور ، نشریات و موسسه ها و سازمانهای مختلف ،فرهنگی ، اقتصادی ، اجتماعی ، سیاسی و … برگزار می شود.

«پایگاه های اینترنتی کاریکاتور و کارتون »

با توسعه و رواج شبکه های اینترنتی و سهولت استفاده از آن برای همگان کاریکاتوریست های ایرانی نیز اقدام به ایجاد سایت های مختلف در این شبکه کرده ، به ارائه ی آثار خود، دیگران و نشر اخبار دنیای کاریکاتور پرداخته اند . اولین پایگاه کارتونیست های ایران که مهمترین پایگاه در این زمینه است پایگاه ایران کارتون نام دارد که با آدرس www.irancartoon.com به زبان انگلیسی و بخش فارسی آن www.irancartoon.ir به زبان فارسی قابل دسترس است .

این سایت با پشتیبانی خانه کاریکاتور ایران راه اندازی شده و علاوه بر خبرسازی ،به تبادل فرهنگی میان کاریکاتوریست های وطنی و خارجی می پردازد. ، این سایت سهم زیادی در شناساندن کاریکاتور ایران به جهان داشته است

سایت انجمن کاریکاتور یست های تبریز نیز به آدرسwww.tabrizcartoons.com قابل دسترسی است ،همچنین سایت هادی تونز (هادی حیدری) به آدرس www.haditoons.com

یکی از اولین کاریکاتوریست ها که خانه ای در شبکه ایجاد کرد، هادی فراهانی کاریکاتوریست ایرانی ساکن کانادا می باشد . سایت به آدرس hadifarahani.com قابل دسترسی است .۲۲

امروزه اکثر کاریکاتوریست های حرفه ای ایران برای خود در شبکه پایگاهی شخصی ایجاد کرده اند که از ذکر آنها صرف نظر می شود.

علاوه بر نشریات تخصصی و دو سالانه های کاریکاتور و سایت های اینترنتی که در جهت رشد این هنر در ایران تلاش کرده اند از انجمن ها و گروههای مختلف کاریکاتور نیز می توان در این راستا یاد کرد که در بیشتر شهرهای ایران به مرور تشکیل شده اند و مشغول فعالیت هستند . از جمله خانه کاریکاتور تهران (ایران)، انجمن کاریکاتوریست های تبریز، که نمایندگی فکو ( فدراسیون جهانی کاریکاتوریست ها ) در ایران را در اختیار دارد ،گروه بین المللی شیروژن و همچنین خانه کاریکاتور حوزه هنری استان مرکزی و …

در پایان باید به این نکته اشاره شود که پس از گذشت سالها از انتشار اولین کاریکاتورهای روزنامه ای در ایران توسط شلینگ و روتر آلمانی کاریکاتور در ایران به رشد و شکوفایی بالایی رسیده و هر روزه شاهد برپایی نمایشگاهها و مسابقات کاریکاتور با موضوعات مختلف اقتصادی ،اجتماعی ،فرهنگی ، سیاسی و غیره هستیم و در سطح جهانی نیز کاریکاتور ایران دارای اعتبار خاصی شده است و در ردیف پنج کشور برتر جهان در زمینه کاریکاتور قرار گرفته و اکنون کمتر جشنواره و نمایشگاه بین المللی است که کاریکاتوریست های ایرانی در آن شرکت نکنند و صاحب مقام نشوند. ایران دارای کاریکاتوریست هایی مطرح در سطح جهان است که در جشنواره های مختلف نیز به عنوان داور از آنها دعوت به عمل می آید .

اما با تمام اینها ارائه ی کاریکاتور در مطبوعات ایران با افت و خیزهای زیادی رو به رو بوده است و پس از وقایع سال ۱۳۷۹ و توقیف دسته جمعی برخی نشریات تا حدودی کاریکاتور مطبوعاتی ایران رو به رکود گذاشته ،مسئولان نشریات مختلف از کاریکاتور یا استفاده نمی کنند و یا اگر هم استفاده کنند در حد ستون های آزاد و موضوعات ساده اجتماعی و فکاهی و دارای طنزی آرام به صورتی که به کسی بر نخورد می باشد ، این نکته از جمله موانع رشد کاریکاتور در میان عامه خواهد بو د . چرا که کاریکاتور مطبوعاتی نسبت به ژانرهای دیگر آن از ارتباط وسیع تری با مخاطبان برخوردار است و در جهت رشد زبان بصری و اصلاح رفتارهای اجتماعی آنها می تواند مؤثر باشد .همچنین ایجاد نگاه منفی نسبت به کاریکاتور در بین مردم که معلول علتهای گوناگونی است ، سبب عکس العملهای شدید پان ایسم ها ،گروه ها و اقشار مختلف اجتماعی و سیاسی شده است که شاید از جمله علل آن سوء برداشت ها و نیز سوء استفاده های گوناگونی که از این هنر شده است باشد. در این مورد وقایع آذربایجان و اعتراض ترک زبانان را در بهار ۱۳۸۵ می توان نام برد.

منابع و مأخذ:

۱- فارسی ، منصور / نگرشی بر کلیات تئوری کاریکاتور / انتشارات پارت / چاپ اول

۲- نشریه هنرهای تجسمی / اردیبهشت ۸۴ شماره ۲۲/ کاریکاتور تلخ اما شفادهنده / گفتگو با مسعود شجاعی طباطبایی.

۳- اسدی محسن / کاریکاتور در دهکده جهانی (مقاله ) نشریه داخلی حوزه هنری مشهد.

۴- دوئل با شاه فرانسه / ایران کارتون / نشریه تخصصی کارتون و کاریکاتور / شماره ۴ بهمن ۸۴ .

۵- ر.ج.شود به منبع ۲

۶- ساهر/ حمید / سیر تحولات ۷۰ سال کاریکاتور در ایران / تهران ۱۳۷۷ /آترو پات کتاب ص ۵ .

۷- همان ص ۱۶

۸- همان ص ۱۲

۹- همان ص ۲۲

۱۰- همان ص ۲۷

۱۱- همان

۱۲- نبوی/ سید ابراهیم / کاوشی در طنز ایران / جلد اول / نشر جامعه ایرانیان / تهران ۱۳۷۹٫

۱۳- سالنامه گل آقا / ۱۳۸۱/ ص ۷۰

۱۴- صدر/ رویا / ۲۰ سال با طنز / انتشارات هرمس/ چاپ اول ۱۳۸۱ /ص۲۱۲

۱۵- همان صفحات ۲۳۲ تا ۲۳۹

۱۶- سیر تحولات ۷۰ سال کاریکاتور در ایران / حمید ساهر /ص ۲۳۸ تا ۲۵۸ .

۱۷- همان

۱۸- همان

۱۹- همان

۲۰- کیهان کاریکاتور / شماره ۱۶۳ و ۱۶۴ / مهر و آبان ۸۴/ دو سالانه کاریکاتور تهران از آغاز تا کنون / امیر مویدی

۲۱- همان

۲۲- ماهنامه گل آقا / سال سیزدهم / مهر۱۳۸۲

محمود فراهانی

Print Friendly