کودکان ازدواج نمی‌کنند، معامله می‌شوند

«درحال‌حاضر ۴۳‌ هزار ازدواج دختربچه‌های ۱۰ تا ۱۵ساله در کشور داریم که از این تعداد دو ‌هزار دختربچه و پسربچه از همسر خود جدا شده یا بیوه شده‌اند».
این جملات تنها بخشی از گزارش ارائه‌شده در نخستین سمینار ازدواج کودکان، بررسی عوامل و پیامدهای آن در محلات حاشیه‌نشین کشور بود که به همت جمعیت دانشجویی امام علی(ع) در سالن آمفی‌تئاتر دانشگاه علم‌وصنعت برگزار شد؛ سمیناری هفت ساعته که با حضور چهره‌های علمی و دانشگاهی و مسئولان اجتماعی کشور پرده از آمارهای ازدواج کودکان برداشت. https://begoonah.files.wordpress.com/2014/07/10576721_292463394270002_1130973979_o.jpg

در ابتدای این جلسه، زهرا رحیمی، مدیرعامل جمعیت امام علی، با اشاره به اینکه در ازدواج کودکان نمی‌توان از واژه ازدواج استفاده کرد، گفت: «در بیشتر این ازدواج‌ها درواقع خانواده دختر خود را در ازای خانه مورد معامله قرار می‌دهد. تصور کنید که چقدر می‌تواند برای یک دختر ١٢ساله که در تهران زندگی می‌کند، دشوار باشد که یک‌مرتبه وارد زندگی مردی ٣٠ساله شود». وی افزود: «در خبرهایی که به دست ما رسیده، آمده است که دختر ١٠ساله، همسر چهارم مردی ۶٠ساله در سیستان‌وبلوچستان شده است. در این ازدواج دختر اصلا توقع مهر و محبت ندارد؛ بلکه می‌خواهد مرد فقط پولی به او بدهد که این همان معامله محسوب می‌شود. در خانواده‌های حاشیه‌نشین، وقتی کودکان کار وارد زندگی مشترک می‌شوند و فرزندآوری می‌کنند، هدفشان از تولید مثل این است که کودک را برای کارکردن آماده کنند. شاید همین مسئله دلیلی بر این باشد که فرزندآوری در محلات حاشیه‌نشین بیشتر از دیگر مناطق است».
در ادامه این نشست تخصصی، دکتر شهلا اعزازی، جامعه‌شناس و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی بیان کرد: «با شروع مدرنیته تفاوت بسیار زیاد میان کودکان و بزرگسالان مشخص و به دنبال آن قوانین اجباری برای دفاع از حقوق کودکان ازجمله منع کار کودکان، تحصیل برای آنها و… نیز وضع شد. پیش از دوران مدرنیته به‌دنیاآمدن کودکان پیامد خواسته یا ناخواسته رابطه جنسی پدر و مادر بود و اگر به خاطر مسائل بهداشتی از بین نمی‌رفت؛ تا بزرگ می‌شد به‌مثابه برده از او استفاده می‌شد؛ اما با پیدایش مدرنیته این مسئله تغییر کرد». وی با اشاره به وضعیت کودکان در ایران افزود: «در ایران ما برای تربیت کودکان خود آموزش‌وپرورش داریم، برای مسائل سلامتی آنها وزارت بهداشت وارد عمل می‌شود؛ چراکه کودکان در جامعه‌ای که به صورت مداوم در حال تغییر فرهنگی است، زندگی می‌کنند و همین باعث می‌شود که دولت‌ها مسئول رشد کودکان باشند و حتی در بعضی کشورها دولت‌ها به خانه‌ای که کودک در آن بزرگ می‌شود، نظارت می‌کنند و خانواده‌ها را برای کودک‌آوری بیشتر یا کمتر نیز تشویق می‌کنند. مطابق داده‌های روان‌شناسی کودک تا ۱۵سالگی در حال رشد بدنی و تغییرات هورمونی است؛ حالا ما در چنین شرایطی کودک را وادار می‌کنیم که جنینی را در شکم خود بزرگ کند و نقش همسری و مادری را ایفا کند. درحال‌حاضر ۴۳‌هزار ازدواج دختربچه‌های ۱۰ تا ۱۵ ساله در کشور داریم که از این تعداد دو‌هزار دختربچه و پسربچه از همسر خود جدا شده یا بیوه شده‌اند». اعزازی با اشاره به اینکه بسیاری از ازدواج‌های زیر سن قانونی به دلیل فقر صورت می‌گیرد، افزود: «برای این مسئله باید مقابله با فقر صورت بگیرد؛ چراکه کودک وسیله ابزاری نیست. اگر دولت مسئولیت کودکان را برعهده دارد، چرا این کودک است که باید قربانی بی‌مسئولیتی جامعه شود؟ کودکی که هنوز کودک است و به‌اجبار مادر می‌شود، کودکی که خود نیاز به تربیت دارد، چگونه می‌توان از او انتظار داشت که مادری کند». این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه یک کودک نمی‌تواند یاری‌دهنده همسر و کمک‌کننده بقای نسل وی باشد، افزود: «وی نه‌تنها یاری‌دهنده نیست؛ بلکه آسیب‌زننده است. در چنین شرایطی باید بگوییم که کودکان قربانی بی‌توجهی جامعه، مسئولان و خانواده می‌شوند». اعزازی همچنین از افزایش آمار ازدواج کودکان خبر داده و گفت: «در سال ۹۴ نسبت به سال ۹۳ تعداد ازدواج کودکان ۱۰‌ هزار مورد افزایش داشت و طلاق آنها هم روند افزایشی دارد».
پس از صحبت‌های شهلا اعزازی، فاطمه ذوالقدر، نماینده مجلس شورای اسلامی، به توضیح درباره ازدواج کودکان در ایران پرداخته و گفت: «یکی از مشکلات ما ازدواج کودکان در سنین پایین است. در برخی از مناطق کودکان خیلی زود وارد چرخه کار می‌شوند و کودکی خود را به کار در کارگاه‌ها می‌گذرانند و سپس مجبورند در همان شرایط ازدواج کنند و این ازدواج در شرایطی رخ می‌دهد که آنها از نظر روحی به‌هیچ‌عنوان آماده نیستند. برای ترمیم این اتفاق آموزش‌وپرورش و صداوسیما باید در آموزش خانواده‌ها تلاش بیشتری داشته باشند؛ چون عادات و رسوم مردم مناطق مختلف یک‌شبه به وجود نیامده که بتوانیم آن را یک‌شبه هم تغییر دهیم.
ما در استان‌های مرزی مثل سیستان‌وبلوچستان و هرمزگان چون سیستم آموزشی‌مان محدود است و کودکان در زمین‌های زراعی مشغول کار هستند، در سنین پایین هم ازدواج می‌کنند و برای همین باید دولت به وضعیت این مناطق توجه ویژه‌ای داشته باشد». ذوالقدر افزود: «مطابق قانون مدنی عقد دختر قبل از ١٣ سال و عقد پسر قبل از ١۵ سال نیاز به تشخیص دادگاه و اجازه سرپرست دارد. برای همین در صورت تأیید این دو منبع کودکان در شش‌سالگی بدون منع قانونی می‌توانند ازدواج کنند. مجلس باید اصلاح این قانون را در اولویت قرار دهد تا دیگر این اتفاق‌ها را شاهد نباشیم. همچنین درباره این مسئله باید با مراجع نیز صحبت شود؛ چراکه سوءاستفاده‌های زیادی از این قانون می‌شود».
وی با اشاره به آمار رسمی بی‌کاری در کشور گفت: این آمار در برخی شهرستان‌ها و استان‌های محروم به بالای ۳۰ تا ۴۰ درصد می‌رسد.
ذوالقدر افزود: مجلس، اصلاح این قانون را در اولویت قرار می‌دهد تا با یک طرح مناسب، مانع انجام این‌گونه ازدواج‌ها شویم.
شیرین احمدنیا، عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی و معاون پیشگیری از آسیب‌های سازمان بهزیستی، سخنران دیگر این مراسم بود و با اشاره به اینکه هر فرد زیر ١٨ سال کودک تلقی می‌شود، گفت: «فرهنگ ما هرچند سنتی است، اما تعریف کودک در کنوانسیون حقوق کودک به افراد زیر ١٨ سال اطلاق شده است». وی در ادامه با اشاره به اینکه در جهان بالغ بر ٧٠٠‌میلیون زن در سنین کودکی ازدواج کرده‌اند، گفت: «کسب منافع مادری و تحرک اجتماعی از دلایل ازدواج کودکان است؛ یعنی خانواده‌ها از طریق ازدواج کودکان سعی دارند طبقه اجتماعی خود را ارتقا دهند. از طرفی هم بحث حفاظت از کودکان و جلوگیری از تعرض جنسی به آنها از دلایل ازدواج در مناطق حاشیه‌نشین است و به این دلایل باید فقر را هم اضافه کرد». احمدنیا با اشاره به اینکه نگاه ابزاری به کودکان مسئله کمی نیست بیان کرد: «اصلاح قوانین در این زمینه بسیار مهم است زیرا باید قوانین به‌جای تسهیل ازدواج، این شرایط را دشوار کند. همچنین رویه‌های فرهنگی در همسرگزینی باید عوض شود و مصالح فرد بالاتر از مصالح خانواده مورد توجه قرار گیرد». وی افزود: «ازدواج در سن کم، بارداری زودرس را موجب می‌شود که این اتفاق فرصت رشد را کم می‌کند». مطابق آمار ارائه‌شده از سوی دکتر احمدنیا، در سال ٢٠١۵ کشور نیجر با ٧۶ درصد بالاترین آمار ازدواج کودکان را داشته است و کشورهای چاد، هند و مالی در رتبه‌های بعدی هستند. به گفته احمدنیا، آمار ١٧ درصدی ازدواج کودکان زیر ١٨ سال در ایران، کشور ما را در وضعیت نسبتا بدی قرار داده است.
در ادامه این همایش ثریا عزیزپناه، عضو هیأت‌مدیره انجمن حمایت از حقوق کودک بیان کرد: «امروز روز جهانی حقوق ‌بشر است و امیدوارم برای حقوق فردی همین امروز تلاش کنیم». وی افزود: «ما با مسئله وارونگی هرم جمعیتی روبه‌رو هستیم، به گفته وزیر کشور ایران دارای ١١‌ میلیون حاشیه‌نشین است و باید بگویم ما حتی در متن شهر هم حاشیه‌نشین داریم. من از افرادی صحبت می‌کنم که به آب سالم دسترسی ندارند و از داشتن شناسنامه نیز محروم هستند». وی تصریح کرد: «وجود ۱۰‌ میلیون بی‌سواد مطلق در کشور و همچنین ۱۰‌ میلیون کم‌سواد، آمار خطرناکی است و این آمار ارتباط مستقیمی با میزان ازدواج کودکان دارد. از طرفی طبقاتی‌شدن جامعه یکی از مسائلی است که باعث تشدید ازدواج کودکان می‌شود. مطابق ماده ١٠۴١ قانون مدنی، مصوب سال ١٣١٣، سن ازدواج برای دختران ١۵ سال و برای پسران ١٨ سال است و البته همین هم رعایت نمی‌شود. از طرفی بررسی مجدد قانون در سال‌های ۴۶ و ۵٣ با توجه به زیان‌های ذهنی و روانی و جنسی ازدواج کودکان باعث شد قانون حمایت از خانواده اصلاح شود و سن ازدواج در دختران ١٨ سال و در پسران ٢٠ سال تعیین شد. اما این قانون در سال ٧٩ اصلاحیه خورد و سن ازدواج دختر به ١٣ و پسر به ١۵ سال کاهش پیدا کرد». وی خاطرنشان کرد: «کشور ایران در سال ٧٢ به کنوانسیون حقوق کودک پیوست، اما مسئله اینجاست که وقتی بحث مواد قانونی پیش می‌آید، قدرت پیگیری وجود ندارد و مسئله پیگیری‌ها به مداخله تعبیر می‌شود. از طرفی لایحه حمایت از حقوق کودک نیز هفت سال است سرگردان مانده است و مهم‌ترین مسئله ما تعریف سن کودکی است که در این لایحه پیش‌بینی شده و امیدواریم هرچه‌سریع‌تر در مجلس به تصویب برسد».
عزیز پناهی شکاف درآمدی در ایران را یکی دیگر از دلایل ازدواج کودکان در سنین پایین دانست و گفت: «درحالی‌که حداقل حقوق کارگران حدود ۸۰۰‌ هزار تومان در نظر گرفته شده است، حداقل نیاز یک خانواده در ماه سه تا چهار برابر این رقم است».
در ادامه این همایش، دکترعلی کاظمی، مدیرکل حقوقی و قضائی قوه قضائیه، اظهار کرد: به‌طورکلی باید درباره ازدواج کودکان فرهنگ‌های مختلف را دید. سؤال این است که آیا ازدواج کودکان خوب است یا بد. در این مورد باید فرهنگ کشورهای مختلف را در نظر گرفت. برخی خرده‌فرهنگ‌ها هستند که ازدواج کودکان را مطلوب می‌دانند. به‌طور مثال در سال ٩٠ آمار طلاق ١۵ درصد بود، اما کسانی که زودتر ازدواج کرده بودند، آمار طلاق بین آنها شش درصد بود. کاظمی با طرح این سؤال که هدف از ازدواج چیست، بیان کرد: «آیا با ازدواج کودکان به هدف‌های اصلی ازدواج می‌رسیم؟ اگر نگاه کارکردی به بحث ازدواج داریم، درواقع تولیدمثل نیز از اهداف ازدواج است، اگر دولت بخواهد تولیدمثل را زیاد کند، فرهنگ ازدواج زودرس را افزایش می‌دهد». وی بیان کرد: «ما پنج نوع ازدواج کودکان داریم؛ ازدواج موقت، غیررسمی، دائم رسمی، دائم غیررسمی، و نامزدی کودکان. اما در این همایش ما درباره ضمانت اجرائی کسانی صحبت می‌کنیم که در چارچوب قانون ازدواج نمی‌کنند. مطابق قانون فعلی دختران بالای ١٣ سال و پسران بالای ١۵ سال می‌توانند ازدواج کنند. این قانون در حالی وجود دارد که ازدواج در این سن با توانایی‌های دختران و پسران امروزی مطابقت ندارد و همچنین با اسناد بین‌المللی نیز مغایرت دارد. کمیته حقوق کودک حداقل ١٨ سال را برای ازدواج تعیین کرده است». وی افزود: «مطابق اصل ١٠ قانون ساسی، نکاح یکی از احکام اسلامی است که سنگ بنای جامعه را تشکیل می‌دهد و همه باید در تکریم و تقدیس آن بکوشیم. نکاح به نظم عمومی مربوط می‌شود و باید آن را مورد تکریم قرار داد. در قانون فعلی حداقل سنی که کودک می‌تواند با اذن ولی ازدواج کند، نداریم و این توافق در قانون حمایت از خانواده آمده است.
در ادامه این نشست، کتایون افرازه، از اعضای جمعیت امام علی به همراه یکی از مادرانی که در سنین پایین ازدواج کرده بودند، با یکدیگر گفت‌وگو کردند. خانم علی‌زهی، مادر پنج فرزند است که در ١۴سالگی ازدواج کرده است. دخترش هم در کلاس پنجم ابتدایی عقد کرده و نامزدش به وی اجازه ادامه تحصیل نداده است. پسر خانم علی‌زهی هم که در ٢٠‌سالگی ازدواج کرده یک دختر دوماهه دارد. مادری که در ١٣‌سالگی ازدواج کرده و حالا همسرش اعتیاد دارد. برادر او هم در ١۴‌سالگی ازدواج کرده بود و حالا یک دختر چهارساله دارد. وی گفت: «قبل از ازدواج خوشحال بودم، اما وقتی وارد زندگی شدم، شوهرم نگذاشت تا چهار سال مادرم را ببینم تازه فهمیدم چه بلایی بر سرم آمده است، اما دیگر کار از کار گذشته بود». او با اشاره به اینکه دخترانی بودند که در سن‌وسال او در برابر ازدواج مقاومت می‌کردند، افزود: «بعضی دخترها زرنگ بودند و در برابر این موضوع مقاومت می‌کردند، اما بزرگ‌ترها برخلاف میل دختر او را به زور شوهر می‌دادند؛ اما الان مثل گذشته نیست، دختر ٩ساله من، «فرزانه» اصلا نمی‌خواهد ازدواج کند و می‌خواهد درس بخواند و معلم شود. تا وقتی به سن قانونی نرسی و نتوانی از پس زندگی بربیایی، ازدواج چیز خوبی نیست؛ من ٣٧ سال است ازدواج کردم، اما اصلا خوشبخت نبوده‌ام، شب‌ها گریه می‌کنم و خیال‌بافی می‌کنم».
طراوت مظفریان، عضو دیگر جمعیت دانشجویی امام علی نیز در این سمینار بیان کرد: «٣۴ درصد از دختران قبل از ١٨‌سالگی و ١١ درصد از پسران در مطالعه آماری جمعیت امام علی قبل از ١۵‌سالگی ازدواج کرده‌اند و در این ازدواج‌ها دلیل اصلی مرگ‌ومیر دختران، ازدواج زودهنگام بوده است. در آسیا و آفریقای جنوبی بیشترین تعداد ازدواج زودهنگام ثبت شده است. مبارزه با این مسئله هم نیازمند همکاری نهادهای مختلفی است». وی افزود: «١۶ اکتبر به ‌عنوان روز بین‌المللی کودکان دختر نام‌گذاری شده و هرساله ١٠ میلیون ازدواج کودک در کشورها رخ می‌دهد که از عوارض آن می‌شود به حاملگی زودرس، ابتلا به اچ‌آی‌وی، قرارگیری در معرض خشونت، ترک تحصیل و… اشاره کرد. به گفته مظفریان بیشترین ازدواج زودهنگام در بنگلادش به علت فقر رخ داده است. همچنین در خاورمیانه و آفریقای شمالی نیز در کشور مصر، دختران مجبور به ازدواج فصلی با افرادی هستند که به عنوان توریست به مصر آمده‌اند و بعد از تمام‌شدن سفر مجبور به جدایی می‌شوند».
وی در پایان خاطرنشان کرد: «ازدواج زودهنگام در پاکستان راهکاری برای مقابله با فقر خانواده است. در بنگلادش هم فقر در ازدواج کودکان مؤثر بوده است. در ایران نیز شرایط اقتصادی مهم‌ترین عامل ازدواج کودکان است».
شرق

Print Friendly