آیا روسیه امپریالیست است؟

نویسنده: ویکتور ایوانویچ گالکو نامزد اکادمی علوم اقتصاد روسیه

برگردان/ شهریارقاسمی

بحث هایی در میان مارکسیستها جریان دارد مبنی بر اینکه آیا روسیه با داشتن زمینه و مشخصه های تئوریک، یک کشور امپریالیستسی است؟ پاسخ به این پرسش به نتیجه گیریهای سیاسی و اقدامات عملی آن کشور بستگی دارد. برای درک این مسئله نگاهی به نظریه لنین تحت عنوان “امپریالیسم، بالاترین مرحله سرمایه داری” می اندازیم. لنین می گوید “انحصار مهمترین ویژگی اقتصادی و جوهر امپریالیزم است”.(مجموعه اثار لنین جلد ۲۷ ص ۴۲۰)

سرمایه داری انحصاری مرحله توسعه و رشد یافته سرمایه داری رقابت آزاد است. تراکم وتمرکز تولید منجر به تشکیل انحصارهایی که در نتیجه رشد این تمرکز بوجود امده است، میشود و ادغام انحصارات صنعتی و بانکی سرمایه مالی و الیگارشی مالی را بوجود می اورد. در این مرحله صدور سرمایه اهمیت ویژه ای کسب می کند. تراکم و تمرکز به چنان سطحی از رشد می رسند که اتحادیه های انحصاری را تشکیل می دهند تا تعداد انگشت شماری از قویترین دولتها، جهان را بین خود تقسیم کرده و برای تقسیم مجدد آن مبارزه می کنند. سرمایه جهانی در قرن نوزدهم و بیستم وارد سرمایه داری انحصاری شد و تاکنون در این فاز مانده است. امروزه همه کشورهای سرمایه داری جهان مشتقاتی از امپریالیسم، را دارا می باشند. اما نقش آنها درسیستم های امپریالیستی جهانی متفاوت است. ویژگی سرمایه داری در مرحله انحصارات تقسیم کشورها به مشتی کوچک از راهزنان امپریالیستی و کشورهای وابسته تحت ستم و استثمار شونده به گروه های بزرگ، توسط همین درنده خویان می باشد. اگر در برخی از کشورها انحصار دیده نمی شود این بدان معنا نیست که آنها در مجموع موجود نمی باشند. این کشورها یا در مسیر انحصار سرمایه داری قرار دارند و یا انحصارهای آمریکایی و اروپای غربی انها را مدیریت می کنند.

همان طور که لنین خاطر نشان کرد، سرمایه داران، جهان را نه بخاطر ویژگی شرُورانه خود تقسیم مینمایند، بلکه درجه تمرکز حاصله وادار به کسب سود از این طریق مینماید؛ همزمان تقسیم ان متناسب به سرمایه، و “قدرت” بوده -شیوه تقسیم دیگری در سیستم تولید کالایی و سرمایه داری ممکن نیست. قدرت در رابطه با توسعه اقتصادی و سیاسی دگرگون نمی گردد. (مجموع آثار، جلد ۲۷، ص ۳۷۲-۳۷۳).

در تحت لوای سرمایه داری، قانون توسعه اقتصادی و سیاسی ناهمگون عمل می کند، که پی امد آن موجب به میدان امدن بازیگرانی تازه، دولتهای امپریالیستی جدید گشته، و دیگران را به سایه میراند، تغییری در تناسب توازن قوا در دول امپریالیستی، گروه های آنها رخ میدهد، که معیار سنجش ان قدرت اقتصادی، سیاسی و نظامی دولتهاست. پس از تخریب سوسیالیسم در اتحاد جماهیر شوروی و ترمیم سرمایه داری، روسیه به اردوگاه سرمایه داری پیوست، و در مسیر سرمایه داری انحصاری قرار گرفت. هیچ نوع دیگری از سرمایه داری در شرایط حاضر در روسیه موجود نمی باشد. به منظور پاسخ به این سوال که روسیه در چه سطحی از سیستم امپریالیستی قرار دارد، نگاهی به نشانه های امپریالیزم منحصر روسیه می اندازیم.

اولین نشانه: تمرکز تولید و شکل گیری انحصارات. این امر در رابطه با ویژگی های سرمایه داری روسیه اینطور است که روسیه نه از فئودالیسم، بلکه از نفی سوسیالیسم بوجود امده است. نظامی که تولید اجتماعی در مقیاس وسیع از ویژگی های ان بود. در روند احیای سرمایه داری بزرگترین نیروگاه های کشور یا به طور کامل نابود شدند یا با کاهش تولید ده برابر و یا به بخش های کوچکتری تبدیل شدند. در این روند این غول های صنعتی یا تعطیل و یا از بین رفته اند. به عنوان مثال خودروسازی کارخانه کومسومول لنین، خودرو سازی کارخانه لیخاچو که در حد و اندازه های کارخانه کیروف تنزل رتبه یافته است. حجم تولید صنعتی در این کشور به سطح سال های ۱۹۹۰ هم نمی رسد، در مرز ۸۰٪ آن قراردارند، در بخش صنایع کلیدی برای مثال، در صنایع تولید برش فلزات بهتر از آن نمی باشد.

شیوه تولید سرمایه داری با ویژگیهای مختص خود، بمثابه هر ارگانیسم اجتماعی دیگر و یا هر پدیده ای، در طبیعت یا در جامعه در حال تحول است. متولد میشود و با عبور از مرحله خاصی از تکامل، صورت بندی اجتماعی – اقتصادی بالاتری جایگزین ان میگردد. انچه که مسلم است، مراحل تکامل تولید سرمایه داری، همان مراحلی از تکامل تولید کالایی است، که نیروی کار انسانی به کالا بدل می گردد، این شیوه های خود تنظیمگرانه بر پایه برخی کارکردها از قوانین ذاتی اقتصاد سرمایه داری می باشد. نخستین مرحله تکامل سرمایه داری به اصطلاح سرمایه داری رقابت آزاد می باشد. خود تنظیمگری بازار، بر پایه قانون ارزش بواسطه پیکار رقابتی صورت می گیرد. تکامل اتی سرمایه داری بر اساس همین شکل ساده به مراحلی پیچیده تر یعنی سرمایه داری انحصاری میرسد. به جای تنظیمات بازار، تنظیمات سرمایه داری انحصاری می نشیند. این رویکرد توسط انحصارات، قبل از هرچیز از طریق مکانیسم انحصارات قیمت بالا و انحصارات قیمت پائین صورت می گیرد. در همین حین می توان از تحلیل رفتن تولید کالایی در مرحله انحصارات سرمایه داری سخن گفت. همزمان در روند اتی تنظیم اقتصاد، دولت بطور فزاینده ای شرکت دارد. تکامل این چنینی در سرمایه داری از روی علایق و هوس برخی از نمایندگان طبقه حاکم نیست، بلکه روند عینی رشد سرمایه داری، بر اساس تقویت ماهیت عمومی ان، ژرفای اجتماعی شدن تولید، افزایش تراکم و تمرکز ان است. از آنجایی که دوجهت مخالف و گرایشات عینی در اقتصاد وجود دارند، متعاقبا، حاملان این گرایشات نیز موجودند. در میان طبقه حاکم سرمایه دار در روسیه بورژوازی کمپرادور دست بالا گرفت، این نمایندگان تنها به یک ایده عقیده دارند: “هرچه بیشترقاپیدن” این امر با تخریب تولید داخلی به نفع کشورهای امپریالیستی انجام گرفت. در موازات گرایش متضاد ~ ایجاد انحصارات قرار دارد. بطور نمونه: گازپروم، روس نفت، لوک اویل، نیکل و غیره. ویژگی ایجاد انحصارات در روسیه در قسمت عمده ان در جهت مواد خام یا مرحله نخست کار روی مواد اولیه می باشد، که بیانگر عقب ماندگی این صنعت، وابستگی ان به کشور های پیشرفته اقتصادی می باشد. مبارزه رقابتی شدید سبب اتحاد جمعی از سرمایه داران روسیه در برخی تولیدات گشت و بدین طریق اتحادیه موسسات صنعتی بزرگی تشکیل گردیدند، مانند اتحاد کارتل های کشتی سازی، اتحاد کارتل های شرکتهای هواپیمایی و غیره.

حال به مسئله بانک ها و انحصارات بانکی در روسیه می پردازیم. در مرحله اول، به سختی میشود بانک های روسیه را بانک نامید. بنا به تعریف بانک، این موسسات سرمایه داری پولهای آزاد را جمع اوری کرده و آنها را به شرکت های که با کمبود مبالغ نقدی مواجه هستند بصورت وام پرداخت نموده، تا به توسعه تولید کمک کنند. اما در روسیه امروزی برعکس بانک ها به تخریب تولید مشغولند. نرخ متوسط وام به اشخاص حقوقی ۱۴٪ (به گفته وب سایت بانک مرکزی روسیه از سپتامبر ۲۰۱۵) البته، بهتراز نیمه اول سالهای نود که ۲۴۰-۲۵۰٪ و یا حتی چند سال قبل که ۲۰ -۲۵٪ بوده است، می باشد. بدین ترتیب کسب سودآوری معمولی از طریق سرمایه گذاری در زمینه تولید با چنین نرخ و درصدی امکان پذیر نیست. نرخ رفرنس (بهره سالانه دریافتی از سوی بانک ملی) در کشورهای پیشرفته سرمایه داری در حال حاضر حدود ۰٪ یا کمی بالاتر از آن می باشد. منطق عمل مدیران این کشورها از پایین نگه داشتن نرخ بهره بانکی برای کمک به توسعه تولید است. دولت بورژوایی روسیه چه می کند؟ برعکس نرخ بهره را تا ۱۷ درصد افزایش میدهد (کاهش ان تا ۱۱ ٪ در اصل هیچ تغییری نمی کند). بالا بردن نرخ بهره منجر به افزایش مبلغ وام های بانک های تجاری شده در نتیجه انها را در یک وضعیت دشوار مالی قرار می دهد و در واقع کارکرد سرمایه داری به توسعه اقتصادی پایان می دهد.

نرخ اصلی را چندی پیش وارد کردند، در واقع نرخی که بانک مرکزی روسیه برای واگذاری منابع پولی به بانک های تجاری تعیین کرده بود. در همان زمان، نرخ بهره ۸٫۵٪ که حفظ شده بود لغو نشد اما نقش تنظیم کننده خود را از دست داد. یک جدایی شکل از محتوا رخ داد که حداقل هزینه زندگی، که در سه ماهه اول ۲۰۱۵ بالغ بر مبلغ ۹۶۶۲ روبل و حداقل دستمزد، که نباید به زیر خط فقر باشد با این حال، اندازه آن ازتاریخ  ۰۱٫۰۱٫۲۰۱۵ فقط ۵۹۶۵ روبل است. بحث های زیادی در مورد داراییهای انحصارات بانکی کشور است. بدون شک، روند تراکم و تمرکز در بخش بانکی روسیه بسیار سریع پیش میرود. بنابراین اگر در اوایل سالهای ۹۰ تعداد ۲۵۰۰ بانک وجود داشت در حال حاضر کمتر از ۸۰۰ تا باقی مانده است بدین ترتیب دارایی های کل سیستم بانکی در روسیه بسیار کمتر از دارایی های بانکهای انحصاری غربی است. دارایی های تمام بانک های روسیه در تاریخ ۲۰۱۵/۰۱/۰۹ به ۷۸٫۴ تریلیون روبل بوده و یا حدود ۱٫۲٫ تریلیون دلار آمریکا. دارایی های انحصارات بانکی آمریکا به عنوان مثال جی پی مورگان چیس، بانک امریکا و انگلیسی ان سی وی سی هولدینگ، بانک فرانسوی وی ای ار.پاریباس، دویچه بانک آلمانی، بیش از ۲ تریلیون می باشد. همه دارایی های بانکهای بزرگ روسی، ۱۰۰ √ ۱۰۰۰ بار (!) کمتر از دارایی های هر بانک بزرگ غربی است.

دو راه وجود دارد اولی از بین بردن ربا خواری در “بانکهای” شرکت های صنعتی، که مانع توسعه است. دیگری افزایش کنترل بر انحصارهای بانکی خارجی. بدهی خارجی بخش خصوصی روسیه ۲۷۹،۱ میلیارد دلار می باشد. افزایش بدهی های غیر بانکی در ۱۰ سال گذشته ۳،۵ بار از ۶۵،۴ میلیارد دلار در ۰۱٫۰۱٫۲۰۰۵ سال تا ۲۲۸،۱ میلیارد دلار در سال ۰۱٫۰۷٫۲۰۱۵ رسیده است که به روبل معادل ۱۴،۸ تریلیون می شود. برای مقایسه، بدهی های اشخاص حقوقی در بانکهای بزرگ روسیه مثل (اسبر بانک) معادل ۱۰،۷ تریلیون روبل می باشد. این بزرگترین بدهی شرکت های روسی است که بستانکاران درجه یک ان بزرگترین بانکهای کشورهای امپریالیستی است. به عنوان مثال، در میان بستانکاران بانک گازپروم ≈ “بانک اوف امریکا سکوریتی لیمیتد”، “دویچه بانک” د.پ. مورگان اروپا لیمیتد”،  رویال بانک اسکاتلند \ بانک سومیتومو میتسویی اروپا لیمیتد است. با توجه به این برای بانکهای خارجی همه حقایق گازپرم، عیان میباشد. دراین راستا کافیست به فهرست اسناد نگاه کنید، هر وام گیرنده موظف به ارائه ان به بانک وام دهنده می باشد. این نشان میدهد، اگرسخن در مورد ادغام انحصارات بانکهای خارجی با انحصارات مواد خام روسیه نباشد، لااقل در مورد کنترل، و از این طریق انقیاد سرمایه روسیه توسط سرمایه مالی خارجی می باشد.

یکی از نشانه های سرمایه داری انحصاری ≈ صدور سرمایه به جای صدور کالاست. ایا در روسیه اینطور است؟ در مرحله اول، برتری داشتن صادرات کالاها و خدمات. در مرحله دوم، در روسیه به جای صدور سرمایه در واقع خروج یا فرار سرمایه رایج است. صدور سرمایه در اقتصاد سیاسی به مفهوم تولید اضافه ارزشی است که از طریق سرمایه صادر شده بدست می اید. به عبارت دیگر، اگر انحصارات روسیه اقدام به خرید یا ساخت یک کارخانه در خارج از کشور کنند در نتیجه فعالیت این کارخانه سودی را از این صدور سرمایه بدست می اورند. وقتی شرکت های روسی سود بدست امده در داخل کشور که ازانباشت اضافه ارزش ایجاد شده توسط کارگران روسیه و به موازات ان بخشی از سود حاصله و بخشی از پرداختی های استهلاک را خروج میکنند در اینجاست که خروج سرمایه معنا پیدا می کند. این سود متراکم در شرکتهای افشور در دست سرمایه داران روسیه متمرکز شده است. بخشی از این سرمایه تحت پوشش سرمایه گذاری خارجی به روسیه بازگردانده میشود، بنابراین این صدور سرمایه از افشور به روسیه توسط شرکتهایی سازمان دهی می شوند. اصل بهره برداری اقتصاد روسیه به قرار زیر است: کالا از کشور (که اکثرا مواد خام و مواد معدنی میباشد) صادر می شود و کشورهای وارد کننده مواد وجه انرا بصورت ارز خارجی به حساب شرکت های افشور یا شرکتهای روسیه که در بانک های خارجی جساب دارند واریز می کنند. این است که، پول بسیار عظیمی وجود دارد ولی به روسیه نمیرسد. در مرحله دوم، از روسیه مقدار زیادی سود شرکت های روسی که از بابت پرداختی های استهلاک بدست امده خارج می شود. بر اساس برخی داده ها، در ۲۰ سال گذشته بیش از ۲ تریلیون دلار آمریکا از کشور خارج شده است که این مقدار برای بازسازی اقتصاد کاملا کافی است. بانک مرکزی به جای مبارزه فعال علیه خروج پول از کشور به افشور، مثل یک ناظر مشغول ثبت انهاست. در سال ۲۰۱۴ برای یکبار دیگر باز هم معادل ۱۵۰ میلیارد دلار امریکا از روسیه خارج شد.

بخش اقتصادی و ارضی از بزرگترین انحصارات اتحادیه های امپریالیستی در جهان هستند. انحصارات امریکایی قبل از هر چیز با استفاده از عدم وجود یک عامل بازدارنده مانند شوروی برای گرفتن بازارهای جدید مواد خام و معدنی هجوم اوردند. رقابت شدیدی که تا به امروز در جریان است هدفش محدود کردن سرمایه داری روسیه در بازار مواد خام و معدنی می باشد. روسیه طی ۲۵ سال گذشته حوزه خود را از کشورهای واقع در محدوده شوروی مثل (کشورهای بالتیک، گرجستان) و پس از کودتای≈ مورد حمایت آمریکا در عراق، لیبی، بالکان، را از دست داد. حوادث اخیر در اوکراین را در نظر بگیرید امریکا و کشورهای امپریالیستی غربی با استفاده از تجربه ای که در کشورهای دیگر برای صادرات فاشیسم بدست اورده بودند با هم یک کودتای فاشیستی را در اوکراین براه انداختند. که در نتیجه ان ما شاهد خروج سرمایه های روسیه از اوکراین هستیم که جای انرا رقبای آمریکایی و اروپایی غربی میگیرند. به این ترتیب حجم معاملات تجاری بین روسیه و اوکراین کاهش یافته و همچنان در حال سقوط است. سرمایه داران روسیه و دولت بورژوازی ان تازه متوجه شدند که ممکن است همه چیز حتی استقلال کشور را از دست بدهند در نتیجه تشدید تناقضات و مبارزه برای حفظ منافع بطور جدی فعال شدند.

 

در یک نتیجه‌گیری اجمالی: فرایند انحصاری شدن در اقتصاد روسیه وجود دارد ولی اینکه روسیه را به عنوان یک قدرت امپریالیستی در نظر بگیریم بسیار دور از واقعیت می باشد.

لنین خاطر نشان کرد، که “در کاپیتالیسم دلیل دیگری در راستای تقسیم حوزه نفوذ، منافع، مستعمرات و غیره بدون در نظر گرفتن قدرت شرکت کنندگان تقسیم گر، نیروی کل اقتصاد، مساله مالی، جنگ… غیر قابل تصور است. اما قدرت نزد این تقسیم گران یکسان نیست، چراکه توسعه برخی شرکتها، تراستها، رشته های صنعتی، کشور ها در سرمایه داری یکسان نمی باشد. (مجموع آثار جلد۲۷ ص ۴۱۷)

توسعه تولید در روسیه به نفع طبقه کارگر است. البته اگرسازمان تولید به حد عالیتر خود رسیده باشد، یعنی همان چیزی که انحصارات تولیدی برخوردارند، کاملترین زمینه مادی سوسیالیسم می باشد. “انحصاراتی که در بستر رقابت ازاد و دقیقا در رقابت ازاد باشند، همان گذار از سرمایه داری به بالاترین حالت اجتماعی- اقتصادی ان است” (مجموع آثار جلد ۲۷ ص ۴۲۰-۴۲۱).

برگرفته از سایت حزب کارگر روسیه ۲۰۱۷/۰۱/۰۵

نویسنده: ویکتور ایوانویچ گالکو نامزد اکادمی علوم اقتصاد روسیه

برگردان/ شهریارقاسمی

http://www.r-p-w.ru/yavlyaetsya-li-rossiya-imperialisticheskoj-stranoj.html

Print Friendly