آموزش طوطی‌وار جای تربیت پژوهشگر /تقلب درنهادهای علمی کشور ریشه دوانده است

با بررسی جایگاه پژوهش در جامعه باید بر این امر تاکید داشت که عنصر پژوهش با همه اهمیت و حساسیت‌های خود هنوز آن‌طور که باید و شاید از سوی دانشجویان یا نهادهای پژوهشی کشور مورد توجه قرار نگرفته است.

هر ساله از سوی نهادهای متعدد بودجه ای برای پژوهش لحاظ می‌شود، اما میزان کارآمدی پژوهش‌ها و اقدامات انجام شده جای تامل دارد. بر اساس تعاریف، پژوهش باید خط مشی و چراغ راه برای تصمیمات هر سازمان قلمداد شود، نه اینکه به صرف اخذ بودجه با یک عملکرد سطح پایین و فقط به دلیل درج در گزارش‌های عملکرد سالانه مورد توجه قرار گیرد. در اصل پژوهش‌ها باید از قفسه‌های خاک گرفته‌های کتابخانه‌ها خارج شده و مبنای تصمیم گیری سازمان و نهادهای مسئول قرار گیرد.

در سال‌های اخیر از سوی وزارت علوم و دیگر مراکز مربوطه اخبار متعددی درباره پایان نامه فروشی و تقلب‌ها شنیده شده است، اما انگار این رشته سر دراز دارد و همچنان خرید و فروش پایان نامه و پژوهش در خیابان انقلاب تهران و دیگر مراکز مشابه مشاهده می‌شود. در ضمن این نقد فقط به دانشجویان دانشگاه‌ها و سازمان‌های بعضا دولتی محدود نمی‌شود، بلکه در کشور کم نیستند اساتید به اصطلاح «کپی‌کار» که سال به سال چندین کتاب را به نام خود ثبت می‌کند. ضرب المثل «از ماست که بر ماست» مصداق بارز علمکرد نخبگان و اساتید، دانشجویان و وضعیت علمی کشور است. توسعه علمی، صنعتی و فرهنگی هر کشور بدون پرداختن به امر پژوهش با موفقیت چندانی همراه نیست. در واقع پژوهش موتور محرک پیشرفت و توسعه محسوب می‌شود. حتی اگر نشانه‌هایی از توسعه بدون پرداختن به مبانی پژوهشی رخ دهد آن توسعه مستمر و پایدار نخواهد بود و نمی‌تواند مسیر مطمئنی را طی کند. بنابراین پژوهش مبنای توسعه است و تضمینی برای استمرار توسعه به شمار می‌آید. همچنین به کار بستن نتایج پژوهش‌های انجام شده در هر زمینه به بهبود راهکارها و روش‌های معمول در زمینه‌های مختلف منجر می‌شود. بر اساس تعاریف علمی منظور از رویکرد پژوهش مدار در آموزش این است که در تمام سطوح و مقاطع آموزشی شیوه‌های تدریس به گونه‌ای باشد که دانش‌آموزان به مطالعه کتاب‌های درسی اکتفا نکرده و خود با بررسی منابع موجود در موضوعات درسی به گسترش دانش خویش بپردازند. در رویکرد پژوهش مدار دانش‌آموزان چگونه آموختن را می‌آموزند و قادر خواهند بود که به شیوه ای علمی دانش خود را توسعه بخشند. توسعه پایدار و همه جانبه در هر کشور به نحو قابل توجهی در گرو گسترش کمی و کیفی فعالیت‌های پژوهشی آن کشور است. اگر نگاهی دراز مدت به امر پژوهش داشته باشید، شاید مهم‌تر از انجام پژوهش در زمینه‌های مختلف، گسترش رویکرد پژوهش مدار در آموزش مقاطع مختلف تحصیل باشد. دانش‌آموزان امروز پژوهشگران فردا هستند که با تلاش خود می‌توانند به گسترش مرزهای دانش بپردازند. آموزش موثر روش‌های بهینه پژوهش ضامن موفقیت پژوهش‌های آتی خواهد بود. بدیهی است که گسترش پژوهش در گرو تعامل سازنده تمام بخش‌های آموزشی و پژوهشی کشور است و هیچ یک از سازمان‌ها به تنهایی نمی‌توانند به بهبود وضع پژوهش در کشور کمک کنند. بنابراین، پیشرفت در این زمینه نیازمند عزمی ملی و توجه به جایگاه پژوهش در زمینه‌های مختلف است.

تقلب درنهادهای علمی کشور ریشه دوانده است

چندی پیش گزارش کوتاهی در نشریه ساینس درباره تقلب در دانشگاه‌ها و خرید و فروش مقاله و پایان نامه و دیگر مقدمات کسب مدرک تحصیلی از دانشگاه‌های ایران منتشر شد. نویسنده این مقاله، ریچارد استون، دبیر بخش بین‌الملل این نشریه نوشته است: واقعیت این است که سال‌هاست تقلب در دانشگاه‌های ایران ریشه دوانده است، اما مسئولان دانشگاهی تمایل چندانی ندارند که درباره این موضوع گفت‌وگو کنند چه برسد به اینکه برای ریشه‌یابی یا مقابله با آن اقدام کنند. این امر به معنای گسترش تقلب در مدارس است. امروزه یکی از معضلات آموزش همگانی تقلب است. این پدیده چندین و چند دلیل دارد که از بین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: صدرنشینان تقلب، خریدن پژوهش از پژوهش‌فروشی، خاطرات شیرین سلبریتی‌ها از تقلب و این باور که تقلب خیلی هم خوب است. در اصل ضررهای تقلب به فارغ التحصیل دانش‌آموزان و دانشجویان کم سواد محدود نمی‌شود. تا وقتی تقلب و دروغ ارزش باشد، شهروندان در بسیاری از حوزه‌های دیگر نیز قوانین اجتماعی را زیر پا می‌گذارند. شاید یکی از دلایلی که باعث شده است اختلاس‌ها و سوء استفاده‌های مالی در کشور افزایش یابد، آن است که دیگر قانون و رعایت آن برای افراد در اولویت نیست.

جامعه علمی کشور پژوهش‌محور نیست

یک استاد دانشگاه درباره وضعیت پژوهش در کشور به «آرمان» می‌گوید: امروزه ‌منزلت پژوهش و دفاع از حقوق پژوهشگران موثر در توسعه کشور باید در اولویت قرار گیرد. برخی از پژوهشگران در کشور با صرف کمترین امکانات نیاز‌های جامعه را در اولویت قرار داده و در این زمینه نیز موفقیت‌های قابل ملاحظه ای کسب کرده اند، چون بخش قابل توجهی از توسعه کشور در عرصه‌های مختلف علوم انسانی، مهندسی، توسعه جامعه شهری و پست‌های مختلف جامعه به دلیل فعالیت پژوهشگران محقق شده است. غلامرضا ظریفیان می‌افزاید: اساس مدیریت جامعه ما متکی بر پژوهش واقعی نیست. در این شرایط مدیریت کلان اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، ‌قضائی و… جامعه از عدم تحقق اقدامات پژوهش واقعی رنج می‌برد. به گفته او هم اکنون در دوره دکتری ۱۵۰ هزار دانشجو و در دوره کارشناسی ارشد بیش از ۳۰۰ هزار دانشجو مشغول تحصیل هستند که این امر نیازمند توجه ویژه به امر پژوهش و دوره‌های تحصیلات تکمیلی است. باید در دوره کارشناسی ارشد ۵۰ درصد اقدامات در حوزه پژوهش و در دوره دکتری هم حداقل ۷۰ درصد فعالیت دانشجو به پژوهش معطوف شود. بنابراین امر پژوهش در کشور کمتر جدی گرفته شده است. با بررسی اقدامات انجام شده باید گفت که در دوره اصلاحات بازبینی‌هایی در امر پژوهش انجام شده که از جمله این اقدامات تغییر نام وزارت علوم به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری بود. در این شرایط شورای سازمان مبنی بر علوم، تحقیقات و فناوری آغاز به کار کرد. با تشکیل این شورا قرار بود با توجه به نیازهای اصلی کشور و جامعه مساله پژوهش در حد کلان در یک شورای بالادستی سیاستگذاری شود و در آن اولویت‌های پژوهش کشور آغاز شده و در بخش‌های دولتی و خصوصی اجرا شود. به این ترتیب منابع نیز بر اساس مزیت‌های نسبی در شورای کلان توزیع شود. با این وجود توجه چندانی به این شورا نشد و در دولت گذشته نیز این شورا تعطیل شد و در بخش‌های دیگر نیز پژوهش به سمت پروژه‌هایی با هزینه‌های گران رفت. این در حالی است که با بررسی ماحصل پروژه‌ها در آن زمان مشخص می‌شود هیچ اقدام مناسب و قابل قبول پژوهشی حاصل نشد. ظریفیان درباره سرقت علمی که این روزها نقل محافل علمی کشور است می‌گوید: یکی از شاخص‌های مهم توسعه میزان اعتباراتی است که از تولید ناخالص ملی برای پژوهش در نظر گرفته می‌شود. به طور معمول در کشورهای پیشرفته سه تا چهار درصد از تولید ناخالص ملی به پژوهش اختصاص می‌یابد. به گفته او متاسفانه سال‌هاست که در برنامه‌های توسعه کشور حرف و سخن‌های فراوان درباره ارتقای سهم پژوهش عنوان می‌شود، اما در عمل سهم پژوهش در کشور به عنوان یک شاخص مهم نیم درصد است. در برخی موارد نیز سهم پژوهش کمتر از نیم درصد از سهم تولید ناخالص ملی تخمین زده می‌شود. این امر نشان دهنده صرف اصل ثروت ملی در موارد مختلف و جانبی همچون پرداخت حقوق کارمندان است. این در حالی است که بدون پشتوانه پژوهش در کشور هیچ اقدام درستی انجام نمی‌شود. البته در برخی از رشته‌ها همچون پزشکی، هسته ای، نانو و علوم انسانی شاهد اقدامات مناسب در زمینه پژوهش هستیم، اما به قول معروف با یک گل بهار نمی‌شود؛ جامعه ای به وسعت ایران نیازهای اساسی در عرصه‌های توسعه ای و ملی دارد. در این شرایط باید منابع، تجهیزات و نوع تربیت در مدارس و دانشگاه‌ها را در توجه به پژوهش مدنظر قرار داد. چون نظام آموزش و پرورش کشور مخزن محور است. در این نظام آموزشی دانش‌آموز باید مطالبی را که شاید در هیچ مرحله از زندگی برایش راهگشا نباشد به شکل طوطی وار حفظ کند. در این نظام آموزشی پرورش افراد خلاق چندان مهم تلقی نمی‌شود. معاون دانشجویی وزارت علوم در دوران اصلاحات تاکید می‌کند: در سیستم نظام آموزشی کشور آموزش تعامل در کارهای گروهی، بروز خلاقیت و… چندان مورد توجه قرار نمی‌گیرد. وقتی دانش‌آموز با شیوه کنونی آموزش و پرورش کشور تربیت شود به نسبت کمتر سراغ پژوهش و اقدامات اساسی می‌رود. بنابراین یکی از نیازهای اساسی کشور تربیت پژوهشگر واقعی و ارتقای سهم تولید ناخالص ملی از پژوهش است.
آرمان- زهرا سلیمانی

Print Friendly