از شکستگی زلزله تا ترک در دیوار اعتماد

زمین لرزید. خبر کوتاه بود؛ اما فاجعه بزرگ، آوار و تخریب، آه و درد هم‌وطنان کُرد یک بار دیگر همه توجهات را به خود معطوف کرد؛ اما این بار به ‌گونه‌ای بسیار فراگیر در شبکه اجتماعی همه اخبار منطقه لحظه‌به‌لحظه گزارش می‌شد و همه شهروندان در جریان میزان و عمق خسارت‌ها قرار می‌گرفتند

. از طفل شیرخواری که از جسدش در زیر آوار عکس برداشته شده بود تا مسکن بی‌مهری که با گذشت عمر کوتاهی که از ساختش می‌گذشت، همه‌و‌همه در شبکه‌های اجتماعی مورد مداقه و نظر قرار می‌گرفت. بعد از اعلام اقلام نیازها در شبکه‌ها که به طور خودجوش طرح می‌شد، سیل کمک‌های مردم به‌ سوی سرپل‌ذهاب باریدن گرفت. آن‌چنان‌که منطقه در ترافیکی متراکم از ماشین‌های هم‌وطنان در رساندن اقلام موردنیاز کُردها در ناحیه صفر مرزی قرار گرفت. در تمام روزهای اولیه ارسال کمک‌ها این سؤال مطرح می‌شد که چرا مستقیم مردم می‌خواهند خود اقلام را به ‌دست زلزله‌زدگان برسانند؟ آیا نمی‌توانستند کمک‌های نقدی خود را به حساب دولت و هلال‌احمر به‌ طور فراگیر واریز کنند و این مسیر دور و دراز را نپیمایند تا با دستان خود و آغوش پرمهرشان هم‌وطنان زلزله‌زده را یاری کنند؟ آیا نمی‌توانستند فقط کمک‌ها را به ستادهای اعلام‌شده از طرف دولت و نهادهای رسمی دهند؟ به واقع چرا کاروا‌ن‌های خودجوش مردمی در شکل وسیع به راه افتاد؟ چرا مدیریت‌نکردن بحران را مردم در ساعات اولیه از طرف استانداری و مراکز مرتبط با نقطه صفر مرزی دریافتند؟

آیا حرکت‌های خودجوش مردم در کمک‌های مستقیم و انتقادهای فراگیر آنان در کمک‌رسانی نهادهای رسمی در آواربرداری و… دلیل بر بی‌اعتمادی به سرعت و نظم کمک‌رسانی‌های دولت و ستاد به‌اصطلاح بحران نبود؟
برخی از اندیشمندان علوم اجتماعی در مفهوم «اعتماد» (trust) چنین می‌گویند که آن باوری قوی به اعتبار، صداقت و توان یک فرد یا گروه است. به عبارت دیگر اعتماد عبارت است از اطمینان به دیگران در عین قطعیت‌نداشتن. در اهمیت موضوع اعتماد همین بس که در سال ٢٠١٢ در ژاپن همایشی با موضوع «اعتماد» برگزار شد و این به معنی آن است که یکی از پیشرفته‌ترین کشورهای صنعتی هنوز برای ادامه توسعه خود نیاز به اعتماد دارد. اهمیت «گفتمان اعتماد» در شرایط کنونی کشور در رابطه بین مردم با دولت می‌تواند عامل اساسی مشارکت همگانی و دلسوزانه را به گفته پوتنام به‌عنوان سرمایه اجتماعی به همراه بیاورد. اعتماد مفهومی دوبعدی است که شامل اطمینان به مقاصد و انگیزه‌های طرف مقابل و یک‌رنگی و صمیمیت در اعمال و گفتار طرف مقابل می‌شود.
بسیاری از فیلسوفان اجتماعی نظیر «هابز» و «توکویل» معتقدند که اعتماد، تنش‌ها را کاهش داده و انسجام را افزایش می‌دهد. به اعتقاد «بک»: «اعتماد فضایی است که زندگی انسانی در آن جریان می‌یابد… وقتی اعتماد صدمه می‌بیند، جامعه به‌عنوان یک کل آسیب می‌پذیرد و وقتی از میان می‌رود، اجتماع تزلزل پیدا می‌کند و فرومی‌ریزد» (کافی، ١٣٨٠: ٩). جامعه‌شناسان مسئله اعتماد را درباره نظم اجتماعی و از منظر کلان بررسی کرده‌اند و تصریح می‌کنند اعتماد مهم‌ترین مسئله برای همبستگی اجتماعی است؛ یعنی بدون انسجام و نوعی اعتماد، پایداری نظم اجتماعی غیرممکن است. اعتماد این توانایی را به ما می‌دهد که نشان دهیم چگونه اعتماد در سطح فردی می‌تواند در سطح کلان که انتزاعی‌تر است، رابطه برقرار کند؛ مثلا شفاف‌سازی در کاستی‌های اجتماعی و اقتصادی و نقد سیاست‌های داخلی می‌تواند در سطوح خرد و کلان جامعه کار‌سازی کند.
گفتمان اعتماد می‌تواند خیر عمومی باشد و در حل مشکلات و معضلات کشور، «مشوق مبادله اطلاعات مناسب و درباره زلزله به‌عنوان امری قریب‌الوقوع» سرمایه اجتماعی عظیمی باشد و تعیین ‌کند که آحاد مردم می‌توانند در همه عرصه‌ها از بلایای طبیعی و غیرطبیعی و سرنوشت‌شان تأثیر بگذارند. دولت یازدهم، باید با تکیه بر چنان سرمایه اجتماعی عظیمی از اثبات و تثبیت خود در جریان انتخابات ٩٢ تا کمک‌های میلیاردی مردمی به هم‌وطنان آسیب‌دیده به واسطه شبکه اجتماعی با بازنگری در همه عرصه‌ها یک بار دیگر در حضور بلاواسطه و مستقیم مردم در صحنه‌های اجتماعی با دقت نظر بیشتر به ساماندهی پرداخته و با شفاف‌سازی و پیروی از قوانین و استفاده از نیروهای برنا و متخصص در تمام عرصه‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ترمیم کند.
فائزه توکلی

Print Friendly, PDF & Email