فرهنگییادمان و رویدادها

به مناسبت سالروز درگذشت محمدرضا لطفی؛ استاد بزرگ موسیقی ایران

چند سال پیش از انقلاب بهمن ۵۷، هنرمندی جوان پا به عرصه موسیقی گذاشت که خیلی زود نامش بر سر زبان ها افتاد. او راه جدیدی را در پیش گرفت و به گونه ای دیگر با موسیقی ایرانی برخورد کرد. از آهنگ ها، فعالیت در رادیو، همکاری با برنامه گلها، تکنوازی ، دو نوازی (که با ناصر فرهنگ فر به اجرا در آمد) شرکت در جشن هنر شیراز (که به اتفاق محمد رضا شجریان و ناصر فرهنگ فر به روی صحنه رفت) این طور پیدا بود که تمام توان خود را برای گشودن مسیری جدید در راه موسیقی به کار گرفته است….
به گزارش همدلی،محمدرضات لطفی با توجه به سن کمی که داشت نسبت به مسائل سیاسی، اجتماعی، ادبی و هنری جامعه واکنش جدی نشان می داد و با صاحب نظران به بحث می نشست. بعد از انقلاب، پس از مدتی فعالیت هنری،[ همزمان با یورش ددمنشانه به حزب توده ایران] …مهاجرت  کرد و بعد از دو دهه دوری از وطن به ایران بازگشت و فعالیت هنری خود را از سر گرفت. در مرکز حفظ و اشاعه موسیقی از محضر اساتید به نام بهره برد و برای ارائه آن تجربیات تلاش می نمود. او با احترام به قدما و با بررسی شیوه کار آن ها در تلاش بود تا بنیان های موسیقی دوره قاجار را به نسل جدید انتقال دهد که با این کار پای بندی خود را به آن اصالت ها بیش از پیش اعلام کند. این پای بندی به اصالت به غیر نوازندگی اش در تار و سه تار در نواختن کمانچه اش نیز مشهود بود. همیشه تدریس جزو مهم ترین امور او قرار داشت و بسیاری از نوازندگان مطرح تار و سه تار از تجربیات او استفاده کرده اند و برای شیوه تار نوازی اش احترام ویژه ای قائل هستند.با تشکیل کانون چاووش، لطفی و هم یارانش به گونه ای کاملا مشهود، جریان جدیدی را در موسیقی ایران به راه انداختند و پس از گروه استاد پایور جزو اولین گروه های موسیقی بودند که فرم موسیقی اصیل و دستگاهی را از موسیقی گلها ( ارکسترال با استفاده از سازهای غربی ) به موسیقی آنسامبل ایرانی ( تشکیل گروه موسیقی فقط با سازهای ایرانی ) تغییر دادند و از ویژگی های این نوع قطعات در بدو فعالیت، می توان به استفاده از ریتم های پر تحرک که پیش از آن کمتر به آن پرداخته شده بود اشاره کرد. پس از انقلاب تکلیف موسیقی ایران چندان روشن نبود و احتمال داشت به موسیقی ایران خدشه ای وارد شود. محمد رضا لطفی برای ادامه ی بقای موسیقی ایرانی به همراه گروه چاووش، گروه عارف و گروه شیدا و همچنین خلق آثار تک نوازی و دو نوازی زحمات بسیاری کشید و ایستادگی کرد.بداهه نوازی که یکی از ارکان بسیار مهم موسیقی ایران است و نوازنده با تلاش و ممارست فراوان باید به این مهم دست یابد. لطفی در ادامه راه استادان شهناز، شریف، مجد و کسایی شکل دیگری از بداهه نوازی را در آثارش برای مخاطبین از خود به جای گذاشت. لطفی در سال های اخیر به باز سازی آثاری از قدما پرداخت و آن ها را چه به صورت تک نوازی چه دو نوازی و چه گروه نوازی دوباره منتشر کرد و به روی صحنه برد. او همیشه به تشویق ساز گران پرداخت و همیشه ساز های ساخته شده را مورد بررسی قرار می داد و با سازندگان آن ها به گفت و گو می نشست و درباره ارتقا سطح کیفی کارشان ایده هایی را مطرح می نمود. در سالهای پس از بازگشت از آمریکا او دوباره گروه شیدا را تشکیل داد و این بار در کنار آن، گروه بانوان شیدا را بنیان نهاد. گروهی که به جز خود لطفی ( به عنوان سرپرست) و خواننده مرد ( به علت ممنوع بودن صدای زن به عنوان تک خوان) تمام اعضا آن را بانوان تشکیل می دادند که مورد توجه مخاطبین موسیقی قرار گرفت و پس از آن تشکیل گروه های مختلف بانوان به شکل های گوناگون رواج بیشتری یافت. او در رادیو فرهنگ به ضبط و انتشار سلسله برنامه های شناخت موسیقی دستگاهی ایران پرداخت که مورد استقبال پی جویان راه موسیقی قرار گرفت.در همین سال ها او از خوانندگان جوان و نا آشنا استفاده کرد و آن ها را از نظر شناخت موسیقی، ردیف سازی و آوازی تعلیم می داد . جوانانی که حال برای خود صاحب نام شده اند و مشغول فعالیت در حیطه ی موسیقی دستگاهی هستند. مهم ترین شاخص شخصیت محمد رضا لطفی این بود که همیشه با حفظ اصالت ها دنبال تغییر بود. حال در مراحلی این تغییر با انعکاس مثبت همراه بود و در مراحلی مورد استقبال قرار نمی گرفت اما همین که فکر او ایستا نبود و در خط اصالت در جستجو تغییر و تحول و پرورش بود از نکات مثبت است که در این زمانه کمتر به چشم می خورد.
***
صدای تار در آغوش خاک – به یاد استاد محمد رضا لطفی

پیش ساز تو من از سحر سخن دم نزنم
که زبانی چو بیان تو ندارد سخنم
ره مگردان و نگه دار همین پرده ی راست
تا من از راز سپهرت گرهی باز کنم
صبر کن ای دل غمدیده که چون پیر حزین
عاقبت مژده ی نصرت رسد از پیرهنم
چه غریبانه تو با یاد وطن می نالی
من چه گویم که غریب است دلم در وطنم
همه مرغان هم آواز پراکنده شدند
آه از این باد بلاخیز که زد در چمنم
شعر من با مدد ساز تو آوازی داشت
کی بود باز که شوری به جهان در فکنم
نی جدا زان لب و دندان چه نوایی دارد؟
من ز بی همنفسی ناله به دل می شکنم
بی تو آری غزل ”سایه“ ندارد ”لطفی“
باز راهی بزن ای دوست که آهی بزنم
هوشنگ ابتهاج (سایه)

 

با درگذشت محمد رضا لطفی در ۶۸ سالگی بدنبال بیماری سرطان استخوان، مردم میهن مان  یکی از برجسته ترین اساتید نواندیش موسیقی اصیل ایرانی در چهار دهه اخیر را از دست دادند. لطفی با هنرمندی اعجاز انگیزش، با عشقش به آموختن و آموزش و گسترش موسیقی اصیل، با نگرش ترقیخواهانه خود به مسایل اجتماعی یکی از سرشناس ترین چهره های هنر معاصر میهن ایران به شمار می آید.  در سوگ او بزرگترین چهره های ادب و هنر ایران گوشه هایی از زندگی او را به تصویر کشیدند.
کیهان کلهر با اشاره به اینکه، ”هیچ واژه ای پیدا نمی کنم“، می گوید:“ فقط می توانم همان را بگویم که چند ماه پیش در سوگ شهناز بزرگ نوشتم، موسیقی مان تنهاست، از همیشه تنها تر.“
محمد علی مهر آسا در رثای لطفی می نویسد:“من با محمد رضا لطفی از سال ۱۳۴۴و یا ۱۳۴۵ در سنندج آشنا شدم و آشنائی به دوستی انجامید. او با دیپلم متوسطه به عنوان سپاهی دانش به کردستان منتقل شده بود. به هنگام آمدنش به سنندج و آگاهی اداره آموزش و پرورش و لشکر کردستان از استعداد و هنر او موضوع فرستادنش به دهات برای تدریس منتفی شد و هنرش سبب شد که او را در مرکز استان نگه دارند و راهی روستا نشود. اداره فرهنگ و هنر استان به ریاست زنده یاد“همایون خاکسار“ به همراهی و همکاری زنده یاد حسن کامکار(پدر برادران و تنها خواهر کامکارها) کار خیری انجام دادند و کلاسی برای آموزش موسیقی در سنندج تأسیس کردند.“
مهر آسا در اشاره به سرکوب های خونین اوایل انقلاب می نویسد:“ انقلاب پیش آمد و سهم محمد رضا لطفی و گروه چاوش بیش از همه بود و چه زحمتی برای ارائه ی سرودهای میهنی و هیجانی کشیدند و چه دسته گلهای خوش عطر و بوئی پیشکش مردم و انقلاب کردند. اما حیف… دستگاه حاکم توان پذیرش دگراندیش را نداشت و رفقای لطفی راهی زندان شدند. از آنجمله آقای هوشنگ ابتهاج سایه شاعر بزرگ و گرامی ما. حاصل این که همه پرواز کردیم و راهی دیار غربت شدیم.“
محمد رضا شجریان در پیامی به مناسبت درگذشت محمد رضا لطفی می گوید: ”همواره دلسوز طبقه کارآمد کم‌درآمد بود. حیف و صد حیف که زود درگذشت و ما را سوگوار کرد.“
هوشنگ ابتهاج در باره همکاری با لطفی از جمله می گوید:“در رادیو دو گروه شیدا و عارف را داشتیم؛ محمد رضا لطفی سرپرست گروه شیدا و علیزاده و مشکاتیان مشترکا سرپرست گروه عارف بودند. روز بعد از ۱۷ شهریور ۵۷ که از رادیو استعفا کردیم چاووش را درست کردیم. گروهی متشکل از گروه عارف و شیدا به اضافه یکی دو نفر دیگر. می خواستیم به موسیقی ایران که مدتی بود طرف بی اعتنایی قرار گرفته بود جان تازه ای بدهیم. چاووش شد پرچمدار موسیقی ایران؛ هنوز هم وقتی از موسیقی امروز حرف می زنند گوشه چشمی هست به کارهای عارف و شیدا.“
محمود خوشنام می نویسد: ”با درگذشت محمد رضا لطفی، موسیقی سنتی ایران یکی از پیروان سرسخت ولی نواندیش خود را از دست داد.  نخستین موسیقیدان از نسل جدیدتر که اندیشه دگرگونسازی در سر داشت، محمد رضا لطفی بود. او علاوه بر نواختن تار و سه‌تار به شیوه‌های تازه، قطعات مختلف موسیقی نیز برای ارکسترهای کوچک و بزرگ آفریده و بر روی سروده‌های شاعران کهنه و نو آهنگ نهاده است. شماری از دستاوردهای آهنگسازی او غالبا در پیوند با شعر سایه این هاست: سپیده، همیشه در میان، بهانه از توست، و چهارگاه.“
امیر رستاق در باره کارهای لطفی می نویسد: ”سرود- تصنیف ”سپیده“ را باید معروفترین اثر محمدرضا لطفی لقب داد- قطعه‌ای که با صدای محمدرضا شجریان و شعر هوشنگ ابتهاج (سایه) در همان روزهای نخست انقلاب ساخته و آنچنان که لطفی در یادداشتی خاطرنشان کرده است“خود آن را شب پیروزی انقلاب ایران به رادیو برد و آن را پخش کرد ”این قطعه در دستگاه ماهور ساخته و ابتدا در آلبوم ”چاووش ۶ ” با صدای شجریان عرضه شد.“
محمود دولت آبادی در تشییع مراسم خاکسپاری وی گفت:“ من قلندری را همواره در وجود او دیدم که برای نو کردن دوستی ها تلاش های زیادی کرد. لطفی دیرهنگام به کشور بازگشت، اما به رغم برخوردن هنجارها و دریافتن نابهنجاری هایی که کم نبود، او آمد و سرانجام وظیفه نهایی خود را انجام داد، وظایفی که با آموزش دانشجویان نگران هنرنمایی آنها بودیم، آغاز شد و تا آخرین لحظات زندگانی او ادامه پیدا کرد.تلاش لطفی برای آموزش موسیقی، تلاشی فراموش نشدنی است، گرچه او به سلامت خود زیاد اهمیت نمی داد و آن را رعایت نمی کرد، اما شاید این یک راهی از قلندری او بود که می خواست به این شکل باشد. قلندری که آزادگی اصلی ترین مولفه آن بود.“
سایت ”زمانه“ در مطلبی به دیدگاه لطفی در مورد بی توجهی مسئولان به موسیقی نوشت: ”محمد رضا لطفی در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۲ برای اجرای کنسرت به استان خوزستان رفته بود. او در این سفر بر مسئولان فرهنگی کشور خرده گرفت که به موسیقی توجه نمی‌کنند. او گفته است: ”من تاکنون ندیدم که یکی از مسئولان درباره موسیقی حرف بزند. پس ارتباطی بین مسئولان و موسیقی‌دانان وجود نداشته و اگر هم وجود داشته، خیلی خصوصی بوده است.“
مراسم تشییع پیکر زنده یاد استاد محمدرضا لطفی یکشنبه ۱۴ اردیبهشت ماه با حضور تعداد زیادی از مردم و هنرمندان در تالار وحدت برگزار شد.
حزب توده ایران خاطره این هنرمند برجسته و ترقیخواه مردم میهن مان را گرامی می دارد.

به نقل از نامه مردم، شماره ۹۴۶، ۱۵ اردیبهشت ماه ۱۳۹۳

 

به کانال صدای مردم در تلگرام بپیوندید
@sedayemardomdotnet

Print Friendly, PDF & Email
نمایش بیشتر
دکمه بازگشت به بالا