فرهنگی

گیسوی چنگ و نام رمز ژینا-مهسا

مهسا (ژینا) امینی زنده به “ارشاد” برده شد و بی‌جان بیرون آمد. مرگش جهان را سوگوار و ایران را از اندوه و خشم پر کرد. خشم فرو خفته توده ها را بر انگیخت، زنان مبارز میهن ما هم در این میان به اعتراض گیسو بریدند و در صف اول مبارزات مردمی قرار گرفتند. فعالان حقوق زنان، در جستاری به ژرفای این نماد چنین نقب می‌زند…..

به گزارش دویچه وله، مشکل بتوان با دیدن قیچی بر گیسوان زنان در میانه اعتراض‌ها به قتل ژینا-مهسا امینی، سرریز حس دل‌فشردگی را مهار کرد؛ حسی آمیخته به فوران اندوه و خشم از حکومتی که دهه‌هاست حقوق شهروندی را به هیچ گرفته، به نام حفظ دین و اخلاق دست تطاول بر زندگی زنان دراز کرده و با گستاخانه‌ترین شیوه‌ها حقوق و آزادی‌های انسانی‌شان را پایمال می‌کند.

حالا، در اعتراض به این خشونت مرگبار که مهسای جوان را به مسلخ برد، زنان روسری آتش می‌زنند و گیسو می‌برند؛ همان مو و گیسو که شاعران ما در وصف یار از آن بسیار گفته‌اند؛ همان که حجاب اسلامی می‌خواهد بپوشاند تا سر زنان را در اختیار آورد و بر اندیشه و آرزوهایشان بند بزند تا به فرودستی رضایت دهند.

پس چرا بریدن گیسو؟ مگر نه آنکه زنان در اعتراض به حجاب اجباری زلف بر باد می‌دادند و می‌دهند؟ پس چه معنایی دارد قیچی بر گیسو گذاشتنشان در صحنه اعتراض به قتل ژینا-مهسا امینی؟ از چه می‌گویند این گیسوان بریده؟
هر آنجا که حرکت‌های خودجوش آدمیان منظری نمایش‌گونه خلق می‌کند، نگاه از زوایای متفاوت معناهای گونه‌گونی را در این صحنه می‌نمایاند. در گیسو بریدن اعتراضی زنان، یکی از این معناها، بیان به ستوه آمدن است. حال که موهایم را محملی برای سرکوبی‌ام می‌کنید، به قیچی می‌سپارمش تا از شرتان خلاص بشوم.

شکل دیگر این واکنش را نزد زنانی دیده‌ایم که برای مقابله با ممنوعیت حضورشان در استادیودم‌های ورزشی، نشانه‌های مألوف زنانگی را می‌زدایند تا به هیئت رایج مردانه درآیند؛ واقعیتی که دستمایه سناریوی فیلم آفساید جعفر پناهی شده است.

در برخی فیلم‌ها هم سر تراشیدن زنان مفری برای گریز از حجاب شده تا آنجا که اعوان و انصار حزب‌الله با کسب نظر از مراجع تقلیدشان بانگ بر می‌آورند که حجاب نه فقط موها، بلکه خود سر را نیز باید بپوشاند؛ حکمی که بار دیگر یادآوری می‌کند که تحمیل حجاب به زنان تبلور اراده شوم سلطه بر وجود و اندیشه آنان است.

در مقابل، یکی از معناهای نمادین اقدام زنانی که برای اعتراض به حجاب اجباری گیسو می‌برند این است: شما هستی مرا با رشته مو و گیسوانم به بند کشیده‌اید، پس من این رشته را می‌برم.

اما، نگاه به این صحنه، از زوایه‌ای دیگر، به معناهای نمادین دیگری راه می‌برد که فرهنگ و ادبیات ما بدان‌ها رجعت‌مان می‌دهد. همذاتی مو و گیاه از منظر رویش، که بر خاک افکندن گیسوی بریده را با چشم‌انداز سبز شدن پیوند می‌زند.
از اسطوره زرتشتی آفرینش جهان و انسان، تا قصه‌های چهل‌گیسو، همذاتی مو با گیاه را در روئیدن و رویانیدن می‌خوانیم. در آن اسطوره، هرمزد آفریدگان را از اعضای تنی می‌آفریند که از روشنایی بیکران آفریده است. از آن‌جمله آسمان را از سر، زمین را از پا و گیاهان را از مو (مهرداد بهار، پژوهشی در اساطیر ایران).

و در آن قصه‌ها، تار موهای چهل‌گیسو درخت‌های خشک را سبز و پر میوه می‌کند. داستان “جهانتیغ، دریارو، ستاره شمر”، خاصیت هر تار چهل‌گیسو را باز می‌گوید که «اگر به درختی که هفتاد سال خشک بود می‌رسید، درخت سبز سبز می‌شد» و قصه به ما می گوید که «آب راهوار تار موی چهل‌گیسو را با خودش برد. از این باغ به آن باغ. به تک تک درختان خشک هفتاد و هفت ساله رسید، سبز شدند. باغ به باغ با درختان سبز گلستان شدند. حال هر درخت خشک منتظر است که تار موی چهل‌گیسو به دورش بپیچد و سبز شود». (فرهنگ افسانه‌های مردم ایران، علی اشرف درویشیان و رضا خندان مهابادی)

تجلی این نمادها در گیسوبران اعتراضی زنان ایران، از دل قصه پرغصه قتل مهسا به دست حاکمان ستم‌گر، چشم‌اندازی به سوی آزادی و برابری می‌گشاید. اینک، در روشنای این آگاهی که ستم بر زنان ستون فقرات نظم سرکوبگر جمهوری اسلامی است، شعار “زن، زندگی، آزادی” (ژن، ژیان، آزادی) ایرانیان را، فارغ از جنسیت و دیگر تعلقاتشان به میدان آورده است.

در پهنه این نبرد زندگی‌ساز، مردم بی‌سلاح با حاکمان مرگ‌پیشه‌ی تا دندان مسلح به مصاف برخاسته‌اند؛ برای حق زندگی، برای آزادی. در این آوردگاه پرخطر، درد و اندوه و بیم و هراس، با امید و آرزو در هم می‌آمیزد؛ چشم‌اندازی چنان که در غزلی از حافظ رخ می نماید: گیسوی چنگ ببرید به مرگ می ناب/ تا حریفان همه خون از مژه‌ها بگشایند.

و مگر در آغاز همین این غزل نیست که سخنی از حافظ می‌شنویم که انگار برای دوران ما سروده شده:

“بود آیا که در میکده‌ها بگشایند؟

گره از کار فروبسته ما بگشایند؟”

به کانال صدای مردم در تلگرام بپیوندید
@sedayemardomdotnet

Print Friendly, PDF & Email
نمایش بیشتر
دکمه بازگشت به بالا