زنان

زنان امروز، نمی‌گذارند تاریخ دیگر مردانه باشد

«تاریخ را در همه کشورها و شهرهای دنیا مردان نوشته‌اند، تاریخی مردانه و زمخت که زنان در نگارش آن نقش به‏‎سزایی نداشتند و تنها بعد از سال‌ها از گوشه و کنار این تاریخ بی‌روح، زنانی بیرون آمدند، زنانی که مانند آن مثل معروف، پشت مردان موفق روزگار بودند یا در مقابل‌شان»…

منصوره اتحادیه دبیر همایش «زنان در جهان اسلام، یکصد سال اخیر» در گفت‌وگو با« اعتماد»:

غزل حضرتی: تاریخ را در همه کشورها و شهرهای دنیا مردان نوشته‌اند، تاریخی مردانه و زمخت که زنان در نگارش آن نقش بسزایی نداشتند و تنها بعد از سال‌ها از گوشه و کنار این تاریخ بی‌روح، زنانی بیرون آمدند، زنانی که مانند آن مثل معروف، پشت مردان موفق روزگار بودند یا در مقابل‌شان. تاریخی که پر است از زنانی نه به اندازه مردان که سیاست و اقتصاد را بلد بودند و کشورداری می‌کردند، تاثیرگذار که خواهان این بودند که از پرده برون آیند و کارهایی را هم به آنان بسپرند که تک و توک موفق هم بودند. اما زنان امروز دغدغه‌هایی متفاوت دارند به راحتی درس می‌خوانند و دانشگاه می‌روند و پا به پای مردان‌شان کار می‌کنند، زنان امروز، دیگر مانند مادربزرگ‌هایشان در پستو نمی‌نشینند و انگشت در دهان نمی‌کنند تا صدایشان دل غریبه‌یی را نلرزاند که تاریخ هم می‌نویسند. تاریخی که این‌بار اگر نقش زنانه و مردانه‌اش برابر نباشد، دور از تلاش برای برابری هم نیست. انجمنی ۱۴ ساله تشکیل شده به نام انجمن زنان پژوهشگر تاریخ که زنان تاریخ نویس در آن تاریخ را زنانه روایت می‌کنند.

همایش‌هایی برگزار کرده‌اند که همه تقریبا به زنان و پژوهش‌هایی اینچنینی بازمی‌گردد. اما همایشی که در ۲۷ آذرماه امسال قصد برگزاری‌اش را دارند، بین‌المللی است و از زنان مسلمان کشورهای مسلمان و غیرمسلمان و زنان غیرمسلمان کشورهای مسلمان دعوت به عمل آمده تا پژوهش‌های خود را از موفقیت‌ها و ناکامی‌های حوزه زنان در ۱۰۰ سال اخیر ارائه کنند. گفت‌وگویی که با منصوره اتحادیه، دبیر همایشی که قرار است برگزار شود، داشتیم که از دغدغه‌های زنانه این انجمن و لزوم چگونگی مواجهه زنان با نابرابری‌های تاریخی و نگارش تاریخ توسط زنان سخن به میان آمد.

شما سال‌هاست در حوزه تاریخ‌نگاری مشغول به فعالیت هستید و از نگارش تاریخ توسط زنان در این انجمن سخن به میان می‌آورید. زنان قرار است چگونه تاریخ‌نگاری کنند در حالی که در نسل پیش این اتفاق نیفتاده و تقریبا نخستین نسل زنان ایرانی هستند که این کار را می‌کنند.

از وقتی مطالعات زنان شروع شده، زنانی هستند که تاریخ می‌نویسند. در گذشته زنان سواد نداشتند و اکثرا بیسواد بودند. مهم‌تر اینکه خودشان را قابل نمی‌دانستند. ما فراموش می‌کنیم که فقط مردان نیستند که زنان را ناقابل می‌دانستند، زنان هم خودشان را قابل نمی‌دانستند، خودشان را کمینه، ضعیفه می‌دانستند. تعداد زنان شاعر و تعداد دیوان‌های به جامانده از زنان خیلی کم است. شعر لازمه‌اش سواد نیست، خیلی وقت‌ها زنان بیسواد هم شعر می‌گفتند یکی، دو مورد زنان اواخر دوره قاجار دیوانی داشتند و چیزهایی می‌نوشتند، مثل بی‌بی خانم استرآبادی که نظراتش را نوشته یا تاج‌السلطنه. ولی زنانی که حرفی زده باشند یا اثری از خودشان گذارده باشند کم هستند، این فکر که شعور زن هم اندازه شعور مرد است و می‌تواند همان طور فکر کند، می‌تواند حتی برتر هم فکر کند، رد شده بود، یک عهدی زن تصور خوبی از خود نداشت. همیشه تاریخ سنتی و کلاسیک، تاریخ سیاسی بود، تاریخ اجتماعی و اقتصادی وجود نداشت، سیاست هم که جنگ است و جدال، وزرا هستند و شاه است و مسائل سیاسی. زن نقشی نداشت مگر اینکه پدر یا همسر یا برادری داشت که کشته شده بود و زن حکمران منطقه شده بود که واقعه خیلی استثنایی بود. در کشور اسلامی زنان کم حکومت کردند، زنان مطرح نبودند، بیسواد هم بودند، خودشان را قابل هم نمی‌دانستند.

تفاوت‌هایی که مشارکت زنان در دوران جوانی شما با زمان حال دارد از زاویه نگاه شما چه‌ چیزهایی هستند؟

زمانی که من تحصیل می‌کردم مطالعات زنان آغاز نشده بود. مطالعات زنان در دهه ۱۹۶۰ به بعد یا اواخر دهه ۵۰ مطرح شد. ایجاد رشته مطالعات زنان سرآغاز تاریخ‌نگاری زن بود. زنان متوجه شدند در تاریخ‌نگاری زن خلائی وجود دارد البته این مساله فقط مختص ایران نیست در اروپا هم همین طور بود در تاریخ کشورهای خارجی هم زنان وجود نداشتند مگر اینکه اتفاق خاصی افتاده یا زنی خیلی شاخص بوده باشد، مثل مادام کوری. زنان معمولی اما در این جرگه نیستند. به مرور تحولی در نگاه تاریخی پیدا شد که به آن تاریخ نو می‌گویند، البته الان دیگر خیلی نو نیست. با آغاز توجه به تاریخ اجتماعی و اقتصادی تحولی درتاریخ‌نگاری ایجاد شد، تاریخ زن هم در همان اثنا ایجاد شد. در ایران هم منعکس شد و زنان متوجه شدند که باید این خلأ را جبران کنند. مشکل عمده تاریخ درباره زنان در ایران این است که کمتر در منابع هستند. مردان تاریخ را می‌نوشتند، مسائل مردانه را می‌نوشتند، قشون‌کشی، سیاست، قراردادهای سیاسی و… بنابراین منابع رسمی تاریخ، اسناد دولتی و قراردادهای دولتی و نامه‌هایی که سران کشورها رد و بدل می‌کردند، در هیچ کدام از آنها زنان نیستند و نقشی ندارند. اما وقتی زنان فکر کردند، دیدند از لابه‌لای همان اسناد و مدارک کلی می‌شود نقش پیدا کرد که دیدگاه جدیدی در تاریخ نو ایجاد شد که تاریخ اجتماعی مطرح شد. بر این اساس دیدند که در خیلی منابع زنان هستند، در عقدنامه‌ها، وصیتنامه‌ها در مسائل مربوط به ملک، املاک، قرارداد خرید و فروش، در قوانین ارث و قانون طلاق. این دیدگاه تاریخ با تحولی که بعد از جنگ جهانی دوم پیدا شد به ویژه در دهه ۵۰ و ۶۰ تاریخ زن به طور جدی مطرح شدو در حال حاضر مطالعات عالی صورت می‌گیرد.

درکابینه جدید بحث ورود زنان به وزارتخانه‌ها مطرح بودکه عده‌یی معتقد بودند تا زنان را وارد نکنند و به آنها پست و مقام ندهند این جریان در جامعه جا نمی‌افتد.

در کنار این بحث باید به اعتماد به زنان هم اشاره کنم، مردان به زنان اعتمادی که باید ندارند. هنوز جز دانشگاه الزهرا، یک رییس دانشگاه زن نداشتیم. تا به حال یک نماینده زن به سازمان ملل نفرستادیم. آقای روحانی حرف خوبی زدند که با آوردن یک زن در کابینه مشکل زنان حل نمی‌شود. شاه هم یک وزیر زن داشت، زنان اصلا به این مساله اهمیتی نمی‌دادند، آگاهی زنان بعد از انقلاب است. در آن دوران حقوق اجتماعی‌‌شان برایشان علی‌السویه بود. حق رای، حق حضانت بچه و… چند نماینده زن، وزیر زن داشتیم که هیچ اتفاقی نمی‌افتاد. اگر الان نماینده زن داشته باشیم علاوه بر بحث زنان به مباحث دولت هم باید راه بیابند، آن موقع است که می‌توان گفت وزیر زن هم تاثیراتش را داشته. عقیده من این است که زنان ما باید قابلیت‌شان را خودشان ثابت کنند، ان‌جی‌او‌ها را تشکیل دهند، بنویسند، آگاهی‌بخشی کنند، زنان جوان ما الان بی‌نظیرند همه دانشگاه رفته، همه حراف، اینها نسل دیگر ما را پرورش می‌دهند. نسل مادر من با لـلِه می‌رفت و با آن برمی‌گشت، اجازه بیرون رفتن از خانه نداشت، حتی اجازه کتاب قصه خواندن هم نداشت تا نکند چشم و گوشش باز شود. نسل بعد از آن هم نهایتا اجازه تحصیل پیدا کردند.

الان اوضاع زنان در چه حال است؟ با وجود اینکه کشورها نسبت به قبل مدرن‌تر شده‌اند و دنیا در حال به پیش رفتن است.

زنان الان باسوادند. کاری که ما داریم سعی می‌کنیم انجام دهیم این است که به خودشان اعتماد پیدا کنند، لزومی ندارد حتما شما مورخ یا محقق باشید، شما می‌توانید خاطرات‌تان یا تجربیات‌تان از کار را بنگارید، بدانید کاری که می‌کنید ارزش این را دارد که درباره‌اش بنویسید و آگاه باشید که می‌توانید و اثرگذار باشید.

در برنامه‌هایتان هیچ‌وقت قوانین روز که درباره زنان است مورد بحث‌تان بوده؟ قوانینی که حقوق زنان را زیر پا می‌گذارد.

بستگی به موضوع دارد، مسائل حقوقی و قانونی هم جزو تاریخ است. اگر درباره مدارس صحبت کنم قانون تحصیل و حقوق معلم جزو قوانینی است که ناخودآگاه به آن پرداخته می‌شود. اگر درباره ازدواج و طلاق حرف می‌زنیم، قوانین مربوط به آن مطرح می‌شود. مساله فمینیسم برای ما اینجا موضوعیت ندارد، ما راجع به موقعیت زن، گذشته زن، امکانات و جایگاهش در گذشته و حال داریم تحقیق می‌کنیم. مثلا در مشروطیت زنان یک مرتبه احقاق حق می‌کنند و خودشان می‌گفتند ما مام وطنیم. اگر درباره این مساله داریم صحبت می‌کنیم آنجا باید بحث قانونی کنیم.

در سال‌هایی که روی موضوع زنان کار کردید، درباره مشارکت زنان در فرهنگ عرفی جامعه چقدر تغییر داشتیم؟

هنوز هم محدود است هنوز هم با اینکه می‌گوییم قابلیت و فهم و شعور زنان با مردان مساوی است، اما هنوز هم جامعه مردسالار است. این مساله به زور انجام پذیر نیست باید خودجوش باشد، جامعه باید پذیرا باشد. الان دختران جوان در اقصی نقاط ایران درس می‌خوانند، یک نسل پیش نمی‌گذاشتند از در خانه بیرون بیایند: من روستایی را می‌شناسم با سطح زندگی‌ای بسیار اولیه، ولی دختران با میل خودشان و اجازه پدر به دبیرستان می‌روند به نظر من خوشبختانه مساله تحصیل دختران کاملا جا افتاده است. همه پذیرفته‌اند که زن تحصیلکرده می‌تواند ازدواج بهتری داشته باشد، پول بیشتری درآورد، می‌تواند کمک پدرش یا همسرش باشد.

دغدغه اصلی انجمن بیشتر روی وزنه زنانه‌اش است یا تاریخ‌نگاری؟

هردو درواقع. ما یک پیش‌سمینار بسیار موفق داشتیم که شش آذر بود با موضوع تاریخ‌نگاری زنان. ما می‌توانیم تاریخ را از چندین نقطه نظر بررسی کنیم که موضوعش زن باشد، دلیل ندارد حتما زنان آن را بنویسند، مردان هم می‌توانند آن را بنگارند. موضوع دیگر، نوع تاریخ‌نگاری است. آیا زنان مورخ با دید دیگری تاریخ را نگاه می‌کنند یا فرقی نمی‌کند که من فکر می‌کنم فرق می‌کند. مساله دیگر آن است که نمی‌توانیم زن را در تاریخ از مردان جدا کنیم، باید آنها را با هم مطالعه کنیم. جامعه تشکیل شده از زن و مرد است، نمی‌شود این دو جنس را جدا کنیم، چون زنی که در جامعه گذشته ایران موجودی وابسته به مرد بود، اعم از همسر، پدر و برادر. به نظر من این انجمن کار خیلی عمده‌یی کرده، اول که آغاز به کار کرد از طرف آقایان با پوزخندی مواجه می‌شدیم که مردان چه کار کردند که شما زن‌ها می‌خواهید بکنید، زنان هم دودل و مردد بودند که این کار شدنی هست یا نه ولی نشان دادند تا چه حد موفق بودند.

اینجا به زنان چگونه نوشتن هم یاد می‌دهید یا صرفا می‌خواهیدبه آنان اعتماد به نفس بدهید؟

اینجا ما به زنان یاد می‌دهیم که قادر به هرکاری هستند، مثلا من با چهار تا بچه رفتم دکترا گرفتم، به یک خانم دیگر هم می‌گویم تو هم با بچه‌ات می‌توانی تحصیلت را ادامه دهی، اگر هم نمی‌توانی کار بیرون کنی یا تحصیلت را ادامه دهی، در خانه مطالعه کن، بنویس، روزنامه بخوان، رمان بخوان، شعر بخوان. ما داریم این را به زن می‌قبولانیم، که از قدرت و قوت خود آگاهی پیدا کند. این مهم است. می‌دانید انواع موضوعات اینجا مطرح خواهد شد و خود این استقبالی که می‌شود نشان می‌دهد اثرش را دارد می‌بخشد. هرچقدر بتوانیم بیشتر تبلیغ و صحبت کنیم دستاوردهایمان را ارائه دهیم، آگاهی بیشتر می‌شود.

همایش بین‌المللی است، مشکلی برای دعوت از ‌میهمانان‌تان ندارید؟

ایران همیشه برای همایش‌های بین‌المللی مشکل دارد. اوضاع نامعین است، مردم کشورهای دیگر نمی‌دانند که می‌توانند به ایران بیایند و خطری نیست، اینقدر تبلیغات سوء شده آمدن‌شان مشکل است، اما همیشه آمده‌اند از چین و سوریه ‌میهمان داشتیم، اگر شرایط کمی بهتر بود خیلی استقبال می‌شد. البته الان در دولت جدید اوضاع بهتر شده، چند نفر ‌میهمان خارجی داریم اما همیشه با ملاحظه در دقیقه آخر می‌آیند.

میهمان امریکایی، اروپایی ندارید؟

خانمی هست که از امریکا خیلی دوست دارد بیاید، اما شرایط آمدنش مهیا نشده. اما خانم دکتر نجم‌آبادی از امریکا خواهد آمد که استاد برازنده‌یی هستند. از اروپا هم ‌میهمان داریم.

خروجی همایش‌ها قرار است یک برنامه پژوهشی باشد؟ یا جایی چاپ شود؟

قرار است چاپ بشود. به دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی هم ارائه می‌شود.
اعتماد ـ ۲۶ آذر ۱۳۹۲

Print Friendly, PDF & Email
نمایش بیشتر
دکمه بازگشت به بالا