چرخانیادمان و رویدادها

تالاب‌های همیشه تشنه

ایرانی‌ها در حالی امسال، روز دوم فوریه یعنی روز جهانی تالاب‌ها را پشت سرگذاشتند که؛ همچنان تغییرات اقلیمی موجب خشک‌ شدن برخی از آن‌ها و تبدیل شدنشان به کانون‌های گرد و غبار شده است.
با توجه به داده‌های دو دهه اخیر، بارندگی‌های کمتر از نرمال در کشور موجب خشک شدن سطح برخی دریاچه‌ها و تالاب‌ها شده است بنابراین در حال حاضر سطحی شور و نمکی و بافتی نرم و فاقد چسبندگی دارند و در معرض فرسایش بادی قرار گرفته‌اند.

همدلی| تالاب‌ها در فصل مشترک اکوسیستم‌های خشکی و آبی شکل می‌گیرند و می‌توانند ویژگی‌های هر دو اکوسیستم را داشته و در عین حال ویژگی‌های منحصر به فرد خود را دارا باشند. در چنین محیط‌‌های  انتقالی بین خشکی و آب جمعیت‌های مهم موجودات، نقش‌های کلیدی را در شبکه‌های غذایی ایفا می‌کنند. از این رو از تنوع زیستی بالایی برخوردار هستند و زیستگاه بسیاری از گونه‌های مهم اکولوژیک و اقتصادی محسوب می‌شوند.
در حالی‌که تالاب‌ها ممکن است از نظر ظاهر و ترکیب گونه‌ای بسیار متغیر باشند، آبگرفتگی یک ویژگی مشترک است که به نوبه خود در فرآیندهای خاک و سازگاری موجودات زنده منعکس می‌شود بنابراین آب عامل اصلی در حفظ موجودیت تالاب‌هاست.
انواع مختلفی از تالاب‌ها از مناطق ساحلی شور، مصب‌ها و حتی صخره‌های مرجانی گرفته تا مناطق داخلی سرزمین نظیر رودخانه‌ها، باتلاق‌ها و دریاچه‌ها وجود دارند اما به‌طور کلی بیشتر آن‌ها با آب شیرین مرتبط هستند.
هم اینک ما داخل کشور نزدیک به ۲۵۰ پیکره آبی داریم که نسبت به ابعاد آن‌ها در رده‌های مختلف از جمله برکه، دریاچه، دریاچه متوسط و بزرگ دسته‌بندی می‌شوند و به همراه زیستگاه‌های آبی کنار ساحلی در جمع ۴ میلیون هکتار از اراضی کشور را به خود اختصاص داده‌اند.

تغییرات اقلیمی و تالاب‌ها
در حالی تالاب‌ها نقش مهمی در اکوسیستم ایفا می‌کنند که این پهنه‌های آبی نیز از تبعات تغییرات اقلیمی مصون نمانده‌اند. به گفته حمید نوری – مدیرکل دفتر آبخیزداری و حفاظت خاک سازمان منابع طبیعی کشور- در منطقه خاورمیانه به‌شدت با موضوع تغییر اقلیم مواجه هستیم. تغییرات اقلیمی موجب شده است که بسیاری از تالاب‌ها و منابع آبی درنقاط مختلف جهان خشک و از تعداد آن‌ها کاسته شود.
با توجه به داده‌های دو دهه اخیر، بارندگی‌های کمتر از نرمال در کشور موجب خشک شدن سطح برخی دریاچه‌ها و تالاب‌ها شده است بنابراین در حال حاضر سطحی شور و نمکی و بافتی نرم و فاقد چسبندگی دارند و در معرض فرسایش بادی قرار گرفته‌اند.
علی سلاجقه – رییس سازمان حفاظت محیط زیست- در این زمینه به خشکی تالاب‌ها ودریاچه‌های بزرگ جهان اشاره می‌کند و می‌گوید: بر اساس آخرین مقالاتی که ساینس منتشر کرده است، دریاچه‌های بزرگ و منابع عظیم آبی جهان به خشکی گراییده‌اند که این موضوع دال بر افزایش منابع گرد و غبار است.

بقای تالاب‌های ایران در تهدید
سال گذشته، مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی از وضعیت نابسامان تالاب‌ها در ایران نوشت. در این گزارش آمده تالاب‌ها به عنوان یکی از مهم‌ترین و باارزش‌ترین زیست‌بوم‌های طبیعی، دارای کارکرد‌های مختلف زیست‌محیطی و اثرات اقتصادی، بهداشتی، اجتماعی بر حوزه پیرامون خود هستند. مرکز پژوهش‌های مجلس نوشته است، متاسفانه در دهه‌های اخیر به علت رخداد نوسانات شدید اقلیمی و مدیریت نادرست منابع آبی کشور، اغلب تالاب‌های کشور با مشکل خشکی و تهدید بقا مواجه شده‌اند.
در ادامه این گزارش آمده است که تالاب‌ها علاوه‌بر از دست دادن کارکرد‌های زیستگاهی و مزایای اقتصادی، به کانون‌های پراکنش گرد و غبار تبدیل شده‌اند و مخاطرات جدی برای سلامت ساکنان پیرامون دارند.

۹ تالاب ایران در خطر انقراض
از سویی آنطور که پیش‌تر ناصر طالب، عضور هیأت علمی دانشکده مهندسی مواد و عمران دانشگاه شیراز به ایسنا گفت، ۹ تالاب ایران در خطر انقراض قرار دارند. به گفته او، در کنوانسیون رامسر لیستی به نام لیست مونترو وجود دارد که شامل اسامی تالاب‌های در معرض خطر انقراض است.به گفته طالب، ایران با پنج سایت تالابی در خطر انقراض به همراه یونان در صدر لیست مونترو قرار دارند. اظهاراتی که نشان‌دهنده وضعیت ناخوشایند تالاب‌ها در کشور است. کارشناسان و فعالان حوزه محیط زیست تاکنون بار‌ها در این مورد هشدار داده‌اند، اما تغییری در مدیریت منابع آبی به عنوان یکی از عوامل خشک شدن تالاب‌ها ایجاد نشد.

نقش تالاب‌ها بر محیط پیرامون
تالاب‌ها تاثیر زیادی بر محیط اطراف خود دارند. از جمله تاثیرات تالاب‌ها می‌توان به ذخیره‌سازی آب، حفاظت در مقابل گرد و غبار، تزریق محدود آب‌های زیرزمینی اشاره کرد.
مرکز پژوهش‌های مجلس نیز درباره ارزش‌های اقتصادی تالاب‌ها نوشته که در حفظ ذخابر ژنی گیاهی و جانوری، تامین آب، آبزی‌پروری، تولید محصولات کشاورزی، تولید چوب، تامین انرژی، تولید مواد لجنی و گیاهی، حمل و نقل و کاربرد‌های گردشگری نقش دارند.
در ادامه گزارش این مرکز، به دیگر تاثیرات تالاب‌ها بر محیط اشاره شده که تالاب‌ها کنترل‌کننده سیلاب‌ها ویرانگر و رسوب رودخانه‌ها هستند. همچنین تنظیم‌کننده اقلیم محلی بوده و به عنوان تلطیف‌کننده هوا و به عنوان بادشکن عمل می‌کنند. بسیاری از مواد زائد و بار آلودگی بیولوژیکی و شیمایی آب‌های سطحی توسط تالاب‌ها تثبیت و غیرفعال می‌شوند. ضمن آنکه نقش مهمی در تثبیت ازت و چرخه کربن هم بازی می‌کنند. اما در این زمینه موضوعی که به نظر می‌رسد باید بیشتر مد نظر قرار گیرد، مساله حق آبه تالاب هاست. موضوعی که مدیر کل دفتر حفاظت و احیای تالاب‌ها در سازمان حفاظت محیط زیست در این باره می‌گوید: با وجود بارندگی‌‌های  اخیر برخی از تالاب‌ها در حال آبگیری هستند اما متاسفانه پاییز خشکی داشتیم و در سال آبی جاری یعنی از پاییز تا اوایل زمستان وضعیت منابع آبی به لحاظ بارش‌ها در حوضه‌‌های  آبخیز مناسب نبود و نتوانستیم حقابه‌‌‌‌ای را برای تالاب‌ها دریافت کنیم.
مدیرکل دفتر حفاظت و احیای تالاب‌ها سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: علاوه بر آن با اقدامات مناسب لایروبی و بارندگی مناسب حوضه مجموعه تالاب‌‌های  آلاگل و آجی گل در استان گلستان به صورت ۱۰۰ درصدی آبگیری شدند اما تالاب آلماگل از این مجموعه حدود ۳۰ درصد آبگیری شد که امیدواریم با ادامه بارندگی‌ها آبگیری همچنان تداوم داشته باشد تا وضعیت مطلوب تالاب‌ها ادامه دار باشد چون اگر آبگیری ادامه نداشته باشد به علت تبخیر همان آبی هم وجود دارد از بین می‌رود. در این زمینه یک فعال زیست محیطی در گفت و گو با «همدلی» با اشاره به ثبت بیش از ۲۴ تالاب کشور در کنوانسیون بین المللی رامسر می‌گوید: مجموع مساحت تالاب‌ها در کشور یک در صد خاک ایران را در بر می‌گیرد، که با توجه به اینکه ایران یک در صد کل خشکی‌‌های  زمین را به خود اختصاص داده است؛ نسبت متعادل و منطقی وجود دارد. از طرف دیگر مجموع مساحت تالاب‌‌های  ثبت شده در کنوانسیون رامسر تقریباً۱.۱ درصد کل خشکی‌‌های  کره زمین است.
وی با ذکر اینکه دوستداران تالاب ها، در طول سالهای گذشته به کمک تشکل‌‌های  زیست محیطی موفق شده اند تا شرایط برخی از تالاب‌ها از جمله کانی برازجان در جنوب آذربایجان غربی، گندمان در استان چهار محال بختیاری ، کمجان در استان فارس به سمت بهبود سوق دهند می‌گوید: واقعیت این است که اگر همت مردم محلی و سازمان حفاظت محیط زیست نبود شاید این تالاب‌ها هرگز احیا نمی‌شدند.
این کارشناس محیط زیستی، با تاکید بر اینکه تمام تالاب‌های ایران در وضعیت زیر خط قرمز خطر و تهدید قرار گرفته‌اند، می‌گوید: وقتی رودخانه زاینده‌رود خشک شده، نباید انتظار داشت که تالاب گاوخونی شرایط مناسبی داشته باشد. گاوخونی یک قهوه خانه بین‌راهی بود برای پرندگان مهاجری که از روسیه و سیبری حرکت می‌کردند و دو هزار کیلومتر راه می‌آمدند تا به تالاب برسند. وی، دفع کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات نباتی را در تالاب انزلی، نمونه دیگری از تهدیدهای کشاورزی برای تالاب‌ها می‌داند و می‌گوید: این وضعیتی که برای تالاب‌ها ساختیم، ممکن است به زودی همه را در معرض خشکی کامل و نابودی قرار دهد؛ حتی تالاب انزلی که وقتی به عضویت کنوانسیون رامسر درآمد، ۲۱ هزار هکتار بود که اکنون مساحت آن به زیر ۹ هزار هکتار رسیده و در حال خشک شدن است.
درویش سرنوشت تلخی که برای تالاب‌های ایران رقم خورده است را نتیجه دخالت‌‌های انسان‌ معرفی می‌کند و می‌افزاید: آنچه بر سر تالاب‌ها آمده به دست بشر رقم خورده است، یعنی آنها را خشک یا تهدید کرده یا در معرض خشکی قرار داده‌ایم؛ درحالی‌که کنوانسیون رامسر نخستین جنبشی بود که برای حفاظت از تالاب‌ها در حدود ۵۰ سال قبل برگزار و به نام حفظ تالاب‌ها و پرندگان مهاجر ثبت شد.
این استاد دانشگاه تصریح می‌کند: با اینکه کشور ایران آغازگر فعالیت حمایت و حفاظت از تالاب‌ها بودیم، اما به این اکوسیستم توجهی نکردیم و برخی گمان می‌کنند تالاب، مکان جمع شدن آب متعفن و گندیده است و هیچ‌کدام از نکات مثبت تالاب‌ها را نمی‌بینند.
اما چه باید کرد؟ این کارشناس زیست محیطی در نهایت با اشاره به الزامات قانونی دولت‌ها برای حفاظت از تالاب‌ها می‌گوید: شاید بد نباشد که بدانید، بنا بر اصل ۵۰ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (درباره الزام به حفاظت از محیط زیست)، قانون حفاظت و به‌سازی محیط زیست، قانون حفاظت، احیا و مدیریت تالاب‌های کشور، آئین‌نامه جلوگیری از تخریب و آلودگی غیرقابل جبران تالاب‌ها و دیگر قوانین مرتبط مانند قانون شکار و صید و مقررات و الزامات قانونی برای توجه به محیط زیست در پروژه‌ها و برنامه‌های توسعه و پیشرفت، اشاره و تاکید می‌کند.
به اعتقاد وی، باید به‌گونه‌ای عمل شود تا زیستگاه‌های موجودات زنده، مسیرهای مهاجرتی ماهیان، مکان‌های تخم‌ریزی آبزیان یا لانه‌سازی پرندگان از بین نرفته یا به گونه مخربی تغییر نکند. وی در این زمینه می‌گوید: به‌طور کلی مبانی توسعه پایدار بایستی همواره مدنظر باشد تا بقا و کارآمدی این زیستگاه‌های بسیار ارزشمند و مولد حفظ شود.

 

به کانال صدای مردم در تلگرام بپیوندید
@sedayemardomdotnet

Print Friendly, PDF & Email
دکمه بازگشت به بالا