انجمن‌های زنان در دوران مشروطه اولین نهادسازی زنان
انجمن‌های زنان در رشت، انزلی، قزوین و شهرهای شمالی شمال ایران به دلیل ارتباط با قفقاز و نفوذ اندیشه‌های نوگرا، یکی از فعال‌ترین مناطق در زمینهٔ انجمن‌های زنان بود.نمونه‌هاانجمن‌های کوچک سوادآموزی در انزلی انجمن‌های خیریهٔ زنان در قزوین گروه‌های زنانهٔ حامی مشروطه در لاهیجان و فومن آن انجمن‌ها معمولاً با هدف آموزش دختران و حمایت از مجاهدان شکل می‌گرفتند.
مریم رحمانی
خاستگاه، اهداف و نقش در تحولات سیاسی ـ اجتماعی ایران جنبش مشروطه نه‌تنها ساختار سیاسی ایران را دگرگون کرد، بلکه نخستین فرصت تاریخی را برای حضور سازمان‌یافتهٔ زنان در عرصهٔ عمومی فراهم ساخت. در این دوره، زنان برای نخستین‌بار انجمن‌هایی تشکیل دادند که ماهیت آن‌ها از فعالیت‌های خیریه و آموزشی تا کنشگری سیاسی گسترده را دربرمی‌گرفت. این انجمن‌ها اغلب مخفیانه فعالیت می‌کردند، زیرا حضور اجتماعی زنان هنوز با مقاومت شدید سنتی و مذهبی روبه‌رو بود. انجمن‌های مخفی زنان نخستین انجمن‌های زنانه در سال‌های ابتدایی مشروطه شکل گرفتند. این انجمن‌ها معمولاً در خانه‌های امن تشکیل می‌شدند و اعضا با نام‌های مستعار فعالیت می‌کردند.
کارکردهای اصلی آن‌ها شامل موارد زیر بود:سازمان‌دهی زنان برای تظاهرات و اعتراضات سیاسی برگزاری جلسات آموزشی درباره حقوق زنان و اصول مشروطه جمع‌آوری کمک مالی برای مجاهدان مشروطه انتشار شب‌نامه و اعلامیه‌های سیاسی انجمن‌ها پایهٔ شکل‌گیری تشکل‌های رسمی‌تر در سال‌های بعد شدند.
خاستگاه، اهداف و نقش در تحولات سیاسی ـ اجتماعی ایران جنبش مشروطه نه‌تنها ساختار سیاسی ایران را دگرگون کرد، بلکه نخستین فرصت تاریخی را برای حضور سازمان‌یافتهٔ زنان در عرصهٔ عمومی فراهم ساخت. در این دوره، زنان برای نخستین‌بار انجمن‌هایی تشکیل دادند که ماهیت آن‌ها از فعالیت‌های خیریه و آموزشی تا کنشگری سیاسی گسترده را دربرمی‌گرفت. این انجمن‌ها اغلب مخفیانه فعالیت می‌کردند، زیرا حضور اجتماعی زنان هنوز با مقاومت شدید سنتی و مذهبی روبه‌رو بود. انجمن‌های مخفی زنان نخستین انجمن‌های زنانه در سال‌های ابتدایی مشروطه شکل گرفتند. این انجمن‌ها معمولاً در خانه‌های امن تشکیل می‌شدند و اعضا با نام‌های مستعار فعالیت می‌کردند.
کارکردهای اصلی آن‌ها شامل موارد زیر بود:سازمان‌دهی زنان برای تظاهرات و اعتراضات سیاسی برگزاری جلسات آموزشی درباره حقوق زنان و اصول مشروطه جمع‌آوری کمک مالی برای مجاهدان مشروطه انتشار شب‌نامه و اعلامیه‌های سیاسی انجمن‌ها پایهٔ شکل‌گیری تشکل‌های رسمی‌تر در سال‌های بعد شدند.
انجمن حریت نسوان
یکی از نخستین انجمن‌های رسمی زنان، «حریت نسوان» بود که حدود سال ۱۲۸۶ش شکل گرفت. این انجمن با حضور زنان و مردان روشنفکر اداره می‌شد، اما جلسات آموزشی آن ویژهٔ زنان بود.
اهداف انجمن:آموزش سواد و علوم جدید تقویت مهارت سخنرانی و حضور اجتماعی زنان آگاهی‌بخشی درباره حقوق سیاسی و اجتماعی جلسات این انجمن چند بار مورد حملهٔ مخالفان قرار گرفت و در نهایت تعطیل شد، اما نقش مهمی در افزایش اعتمادبه‌نفس زنان داشت.
انجمن مخدرات وطن
فعال‌ترین انجمن سیاسی زنان در دورهٔ مشروطه، «مخدرات وطن» بود که در سال ۱۲۸۹ش تأسیس شد. این انجمن ساختاری منظم داشت و اعضا با سوگندنامهٔ رسمی عضو می‌شدند.
فعالیت‌ها:مخالفت با استقراض از دولت‌های خارج تبلیغ مصرف کالاهای ایرانی تأسیس مدرسهٔ شبانه‌روزی برای دختران بی‌بضاعت سازمان‌دهی تظاهرات گسترده علیه اولتیماتوم روسیه در یکی از تظاهرات، هزاران زن کفن‌پوش در خیابان‌ها حاضر شدند؛ رویدادی که در منابع تاریخی به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین حضورهای سیاسی زنان ثبت شده است.
انجمن نسوان وطن‌خواه
این انجمن در سال‌های پایانی مشروطه شکل گرفت و بیشتر بر آموزش دختران و اصلاحات اجتماعی تمرکز داشت. اقدامات مهم:تاسیس مدارس دخترانه انتشار نشریهٔ «نسوان وطن‌خواه»طرح مباحثی درباره حقوق قانونی زنان این انجمن از نخستین گروه‌هایی بود که مسئلهٔ «حق تحصیل» را به‌عنوان مطالبهٔ رسمی زنان مطرح کرد.
انجمن‌های کوچک‌تر و محلی علاوه بر انجمن‌های مشهور، ده‌ها انجمن کوچک‌تر در تهران، تبریز، رشت و اصفهان فعال بودند. این انجمن‌ها معمولاً در خانه‌های امن تشکیل می‌شدند و کارکردهای زیر را داشتند:آموزش سواد کمک به مجاهدان بحث درباره حقوق زنان فعالیت های خیریه و اجتماعی این شبکهٔ گستردهٔ انجمن‌ها باعث شد زنان برای نخستین‌بار تجربهٔ «سازمان‌یابی اجتماعی» را به‌صورت عملی بیاموزند. جنبش زنان در مشروطه فقط محدود به تهران نبود؛ بلکه در شهرهای مختلف ایران، زنان با شرایط و امکانات متفاوت، انجمن‌هایی ساختند که گاهی حتی از تهران پیشروتر بودند.
انجمن‌های زنان در شهرستان‌ها در دورهٔ مشروطه به گسترش بیداری زنان فراتر از تهران بود و باعث شد زنان در سراسر ایران برای نخستین‌بار به شکل سازمان‌یافته وارد عرصهٔ اجتماعی شوند. اگرچه تهران مرکز اصلی فعالیت‌ها بود، اما شهرهای شمالی، غربی و مرکزی ایران نیز به‌سرعت به این موج پیوستند و انجمن‌هایی تشکیل دادند که نقش مهمی در آموزش، آگاهی‌بخشی و حتی مبارزهٔ سیاسی داشتند.
انجمن روشنک رشت: رشت یکی از پیشروترین شهرها در فعالیت‌های زنان بود. انجمن روشنک که در سال‌های پایانی مشروطه شکل گرفت، یکی از مهم‌ترین انجمن‌های زنانهٔ خارج از تهران محسوب می‌شود.ویژگی‌ها و فعالیت‌هابنیان‌گذاران انجمن از زنان تحصیل‌کردهٔ رشت و برخی مهاجران قفقازی بودند.انجمن روشنک به‌طور جدی بر آموزش دختران تمرکز داشت و کلاس‌های سوادآموزی و علوم جدید برگزار می‌کرد.زنان این انجمن در تظاهرات ضد استبدادی شرکت می‌کردند و گاهی شب‌نامه‌های سیاسی منتشر می‌کردند.انجمن روشنک با انجمن‌های تهران، به‌ویژه «نسوان وطن‌خواه»، ارتباط فکری و گاهی مکاتبه‌ای داشت.رشت به دلیل نزدیکی به قفقاز و ارتباط با جریان‌های روشنفکری، محیطی مناسب برای رشد چنین انجمن‌هایی بود.
انجمن‌های زنان در تبریز: تبریز یکی از فعال‌ترین مراکز مشروطه بود و زنان این شهر نیز نقش برجسته‌ای داشتند. فعالیت‌هاتشکیل انجمن‌های مخفی زنان برای حمایت از مجاهدان تبریزجمع‌آوری کمک مالی و غذایی برای نیروهای مقاومت حضور زنان در نبردهای خیابانی در دورهٔ محاصرهٔ تبریز برگزاری جلسات آموزشی درباره حقوق زنان و اصول مشروطه در منابع تاریخی آمده که زنان تبریز گاهی در لباس مردانه در خطوط دفاعی حضور داشتند؛ نمونه‌ای کم‌نظیر در تاریخ ایران.
انجمن‌های زنان در اصفهان: اصفهان نیز از شهرهایی بود که زنان در آن به‌سرعت وارد فعالیت‌های اجتماعی شدند.فعالیت‌هاتشکیل انجمن‌های کوچک خانگی برای آموزش سواد حمایت مالی از مدارس دخترانه برگزاری جلسات بحث درباره حقوق زنان مشارکت در اعتراضات علیه استبداد صغیر اصفهان به دلیل وجود طبقهٔ متوسط شهری و مدارس جدید، زمینهٔ مناسبی برای رشد انجمن‌های زنانه داشت.
انجمن‌های زنان در مشهد: مشهد با وجود فضای مذهبی، یکی از شهرهایی بود که زنان در آن فعالیت‌های اجتماعی قابل توجهی داشتند.فعالیت‌هاتشکیل انجمن‌های مخفی برای سوادآموزی حمایت از مدارس دخترانهٔ تازه‌تأسیسمشارکت در اعتراضات مردمی علیه استبداد زنان مشهد بیشتر در قالب فعالیت‌های فرهنگی و آموزشی عمل می‌کردند، اما در برخی اعتراضات سیاسی نیز حضور داشتند.
انجمن‌های زنان در رشت، انزلی، قزوین و شهرهای شمالی شمال ایران به دلیل ارتباط با قفقاز و نفوذ اندیشه‌های نوگرا، یکی از فعال‌ترین مناطق در زمینهٔ انجمن‌های زنان بود.نمونه‌هاانجمن‌های کوچک سوادآموزی در انزلی انجمن‌های خیریهٔ زنان در قزوین گروه‌های زنانهٔ حامی مشروطه در لاهیجان و فومن آن انجمن‌ها معمولاً با هدف آموزش دختران و حمایت از مجاهدان شکل می‌گرفتند.
از انجمن‌های تهران روشنک رشت تا انجمن‌های تبریز، اصفهان و مشهد، زنان در سراسر ایران برای نخستین‌بار تجربهٔ سازمان‌یابی اجتماعی و سیاسی را به‌دست آوردند و پایه‌های جنبش‌های بعدی زنان را بنا کردند. انجمن‌های زنان در شهرستان‌ها نشان می‌دهد که جنبش زنان در مشروطه یک حرکت سراسری بود.
📚 منابع منصوره اتحادیه، تاریخ انجمن‌های زنان ایران.نوشین احمدی خراسانی، زنان در مشروطه.ژانت آفاری، انقلاب مشروطه ایران.هما ناطق، مقالات درباره نقش زنان در مشروطه.افسانه نجم‌آبادی، زن، بدن، ملت.
به کانال صدای مردم در تلگرام بپیوندید
@sedayemardomdotnet
