یادمان و رویدادها

جهانگیرخان شیرازی: آرمان گرای پرشور، روزنامه نگار انقلابی

جهانگیرخان شیرازی-صور اسرافیل- به نسل نخست آرمان گرایان تاریخ معاصر میهن ما تعلق دارد .او شعله نامیرای میهن دوستی و وفاداری به عدالت و آزادی است …

میرزا جهانگیر خان شیرازی پسر آقا رجبعلی، مدیر روزنامه «صور اسرافیل» به خاطر نام روزنامه‌اش به صور اسرافیل ملقب گردید. در سال ۱۲۹۲ قمری در شیراز متولد شد. در اوان کودکی پدرش آقا رجبعلی در گذشت و عمه وی سرپرستی او را برعهده گرفت.
پنج ساله بود که با عمه و جده خود به تهران آمد. چهارده ساله بود که به شیراز بازگشت و در آنجا به تحصیل پرداخت. مقدمات ادبیات و منطق و ریاضی را نزد اساتید زمان فرا گرفت و به سال ۱۳۱۱قمری به تهران رفت و در دارالفنون و دیگر مدارس عالیه تهران به تحصیل علوم و فنون جدید پرداخت.
در این هنگام بود که نهضت مشروطه‌خواهی آغاز شده بود. در انجمنهای سری و مجامع ایرانیان راه یافت. او از نخستین اعضای حوزه های اجتماعیون عامیون (سوسیال دموکراسی انقلابی ایران ) در تهران بود . در کتاب صور اسرافیل و علی‌اکبر دهخدا ،یک بررسی تاریخی و ادبی در خصوص اندیشه و تفکر میرزا جهانگیر خان شیرازی چنین نوشته شده است : ” او در صف اول است. وعضو فعال چند انجمن علنی و سری ؛انجمن آذربایجان ، گروه اجتماعیون عامیون…و کمیته انقلاب .از دوستداران حیدر عمواوغلی است . آرمان گرا و شیفته ایده های مشروطه .و هر لحظه آماده جان بازی در راه میهن ….سر سپرده موجی که در آغاز سده بیستم ، با خیره شدن در عدالت طلبی و آزادی خواهی ، یعنی سوسیالسم به وجود آمده …. ”

جهانگیرخان شیرازی-صور اسرافیل- از اندیشه های میرزا آقا خان کرمانی بسیار تاثیر گرفته است . میدانیم که نسخه خطی تاریخ منظوم میرزا آقا خان کرمانی – سالار نامه – را او تصحیح کرده است . و این امر علاقه قلبی شدید میرزا جهانگیر خان به مبارز و روشنگر شهید مشروطیت یعنی میرزا آقا خان کرمانی را نشان میدهد .

میرزا جهانگیر خان با سرمایه میرزا قاسم خان تبریزی و همکاری میرزا علی‌اکبر خان قزوینی (دهخدا) روزنامه‌ صور اسرافیل را ایجاد کرد. نخستین شماره این روزنامه هفتگی پنج‌شنبه هفدهم ربیع‌الآخر ۱۳۲۵ قمری برابر دهم خرداد ۱۲۸۶ و ۳۰ مه ۱۹۰۷ در هشت صفحه در تهران منتشر شد. صوراسرافیل طی چهارده ماه بعدی با تعطیلی‌ها و توقیف‌هایی که دید جمعاً سی و دو شماره منتشر شد که تاریخ آخرین شماره بیستم جمادی‌الاولی ۱۳۲۶ بود.جهانگیرخان شیرازی مدیر این روزنامه هفتگی است
دهخدا در آغاز هر شماره روزنامه مقاله‌ای در زمینه مسائل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی و در پایان مقاله‌ای با عنوان چرند و پرند با نام مستعار می‌نوشت. سبک نگارش این مقالات در ادبیات فارسی بی‌سابقه بود و مکتب جدیدی را در روزنامه‌نگاری ایران و نثر فارسی معاصر پدید آورد.
جذاب‌ترین بخش آن هفته‌نامه را ستون فکاهی آن دانسته‌اند که به عنوان «چرند و پرند» به قلم علی اکبر خان قزوینی (دهخدا) و با امضای «دخو» نوشته می‌شد. دهخدا مطالب انتقادی و سیاسی را با روش فکاهی طی مقالات خود منتشر می‌کردد.

صوراسرافیل اولین روزنامه‌ای بود که به طور رسمی در کوچه و بازار به دست روزنامه‌فروش‌ها و بیش تر به‌وسیلهٔ کودکان به فروش می‌رفت، و از این رو در بیداری مردم تأثیری به سزا داشت.

نوشته‌های صور اسرافیل موجب اعتراض‌های شدید روحانیون متعصب و طرفداران استبداد شد تا جایی که حتی حکم به تکفیر دادند. مجلس چند بار راجع به نوشته‌های روزنامه به بحث و گفتگو پرداخت. در جلسه بیستم شعبان ۱۳۲۵ اتحادیه طلاب علیه روزنامه ، دهخدا و میرزا جهانگیر خان شکایت کرده و تهدید به حمله با سلاح گرم کردند .
سرانجام بعد ازبه توپ بستن مجلس جهانگیرخان شیرازی-صور اسرافیل- دستگیر و همراه ملک‌المتکلمین در باغ‌شاه به بند کشیده شد . ارتجاع و استعمار انتقام خود را گرفتند .
جهانگیرخان شیرازی در پاسخ به مستبدان که هنگام حبس در باغ‌شاه وی را به ندامت دعوت میکردند ، با شجاعت گفت : “با نهایت افتخار و شرف در کمال سعادت در راه وطن می میرم و از اعمال خود ندامت ندارم .”

پس از شکنجه های فراوان در روز چهارشنبه ۳ تیر ۱۲۸۶ خورشیدی برابر با ۲۴ ژوئن ۱۹۰۸ ، همراه با ملک‌المتکلمین در باغ‌شاه به دستور محمدعلی‌شاه قاجار اعدام شد . او در برابر دژخیمان و زیر طناب دار فریاد زد : ” زنده باد مشروطه ” ، ” ای خاک ، (وطن ) ما برای حفظ تو کشته شدیم” .

آرامگاه او در تهران در خیابان مخصوص جنب بیمارستان لقمان کوچهٔ ابراهیمی انتهای کوچه درآبی رنگ سمت چپ قرار گرفته‌است. در حیاط خانه‌ای که گفته می‌شود پس از اعدام وی و ملک‌المتکلمین، آنها را شبانه و پنهانی به آنجا آورده‌اند و دفن کرده‌اند. این مقبره‌ها در حیاط یک ملک قدیمی – که مالک آن در دسترس نیست – قرار گرفته و در حال تخریب است. بیمارستان لقمان نیز قصد گسترش فضای بیمارستان را دارد و احتمالاً این مقبره‌ها در طرح بیمارستان قرار می‌گیرد.

علامه علی‌اکبر دهخدا در رثای همرزم خود میرزا جهانگیر خان نوشت : “شهید راه حریت و صادق ترین مدافع حقوق وطن “.

بعلاوه دهخدا شعر معروف “یاد آر ز شمع مرده یاد آر” خود را به یاد او سرود:

یاد آر ز شمع مرده یاد آر
ای مرغ سحر! چو این شب تار / بگذاشت ز سر سیاهکاری،
وز نفحه ی روح بخش اسحار / رفت از سر خفتگان خماری،
بگشود گره ز زلف زرتار / محبوبه ی نیلگون عماری،
یزدان به کمال شد پدیدار / و اهریمن زشتخو حصاری ،
یاد آر ز شمع مرده یاد آر

ای مونس یوسف اندرین بند / تعبیر عیان چو شد ترا خواب،
دل پر ز شعف، لب از شکرخند / محسود عدو، به کام اصحاب ،
رفتی برِ یار و خویش و پیوند / آزادتر از نسیم و مهتاب،
زان کو همه شام با تو یک چند / در آرزوی وصال احباب ،
اختر به سحر شمرده یاد آر

چون باغ شود دوباره خرّم / ای بلبل مستمند مسکین
وز سنبل و سوری و سپرغم / آفاق، نگار خانه ی چین،
گل سرخ و به رخ عرق ز شبنم / تو داده ز کف زمام تمکین
ز آن نوگل پیشرس که در غم / ناداده به نار شوق تسکین،
از سردی دی فسرده، یاد آر

ای همره تیهِ پور عمران / بگذشت چو این سنین معدود،
و آن شاهد نغز بزم عرفان / بنمود چو وعدِ خویش مشهود،
وز مذبح زر چو شد به کیوان / هر صبح شمیم عنبر و عود،
زان کو به گناهِ قوم نادان / در حسرت روی ارض موعود،
بر بادیه جان سپرده ، یاد آر

چون گشت ز نو زمانه آباد / ای کودک دوره ی طلائی
وز طاعت بندگان خود شاد / بگرفت ز سر خدا ، خدائی ،
نه رسم ارم ، نه اسم شدّاد، / گِل بست زبان ژاژخائی ،
زان کس که ز نوک تیغ جلاد / مأخوذ به جرم حق ستائی
پیمانه ی وصل خورده یاد آر

Print Friendly, PDF & Email
نمایش بیشتر
دکمه بازگشت به بالا