گوناگون

کالبد‌شکافی شرایط زیست‌محیطی کشور

ایران در صدر فرسایش خاک جهان، خاک در هر کشوری بخشی از میراث و ثروت آن کشور، منبع حیات، بستر تولید محصولات کشاورزی و مواد غذایی، زیستگاه گیاهان و جانوران، پالاینده آلودگی‌های محیطی ونیز منبع نگهداری آب است….

خاک، یکی از اساسی‌ترین منابع موجود در هر کشوری است. در ایران اما خاک با مشکلات و بی‌توجهی‌های زیادی مواجه است. ایران با ۷/۱۶ هکتار فرسایش خاک رتبه اول دنیا را در این زمینه از آن خود کرده است در حالی که در سایر کشورها فرسایش خاک به طور متوسط شش تن در هکتار است. در طول ۵۰ سال اخیر به مقدار زیادی زمین‌های زراعی کره زمین در اثر فرسایش از بین رفته و پیش‌بینی می‌شود که این فرسایش با شدت ۱۰ میلیون هکتار در سال ادامه داشته باشد. با در نظر گرفتن افزایش جمعیت ساکنان زمین و کاهش پتانسیل تولید غذا، چالش اصلی ساکنان زمین در سال‌های آینده بحران غذا خواهد بود. قرن جدید را می‌توان بحران غذا، آب، منابع طبیعی و محیط‌زیست نامید. اگر چه فرسایش خاک نیز در طول تاریخ کشاورزی وجود داشته است، اما در سال‌های اخیر بر شدت آن افزوده شده است. بعد از مشکل جمعیت، فرسایش خاک بزرگ‌ترین معضل زیست‌محیطی زیست کره است.
به گفته مدیر کل دفتر آبخیزداری و حفاظت خاک سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری با اشاره به اینکه فرسایش و آلودگی خاک از جمله مهمترین تهدیدات زیست‌محیطی خاک‌ها در کشور ما هستند، به ایسنا گفت: خاک بستری برای حفظ پوشش گیاهی است. پوشش گیاهی به کشور ما که در یک منطقه خشک و نیمه‌خشک قرار گرفته است کمک می‌کند که شرایط اقلیمی متعادلی داشته باشد و از حداقل بارندگی بیشترین استفاده را ببریم. خاک سبب می‌شود که بارش‌های رگباری مناطق مختلف کشور به‌سرعت تبدیل به سیل و از دسترس خارج نشوند. هر چه خاک غنی‌تر باشد امکان نفوذ و جذب آب بیشتر است و در نتیجه می‌توانیم از یک سفره زیرزمینی و آبخوان مناسب برخوردار باشیم.هوشنگ جزی همچنین با تاکید بر اینکه خاک از نظر نگهداشت آب برای ما حیاتی است، بیان کرده بود که خاک در کشور ما در مقایسه با سایر کشورها بسیار سخت ساخته می‌شود و اولین مورد تهدید آن، فرسایش است. ما در کشور حدود ۷/۱۶ تن در هکتار در سال خاک از دست می‌دهیم همچنین ۱۲۵ میلیون هکتار از اراضی کشور ما تحت فرسایش آبی و ۳۲ میلیون هکتار تحت فرسایش بادی قرار دارند بنابراین نکته‌ای که باید به آن توجه کنیم کنترل فرسایش خاک و هدر‌رفت آن از بالا دست حوضه‌های آبخیز مناطق کوهستانی و زراعی است.
در همین رابطه وحید گل‌لاله کارشناس‌ محیط‌زیست به «جهان صنعت» گفت: در ایران فرسایش خاک به شدت وجود دارد. فرسایش خاک به دو صورت انجام می‌شود. یا عوامل انسانی باعث آن می‌شود یا عوامل محیطی در شکل‌گیری آن نقش دارد. در رابطه با عوامل طبیعی فعالیت‌های زیادی صورت گرفته اما عوامل انسانی به ویژه در کشورهای در حال توسعه بیشتر دیده می‌شود چرا که در این کشورها راهسازی زیاد انجام می‌شود و این امر نیاز به خاک فراوانی دارد. بر اساس داده‌ها، فعالیت‌های انسانی در جهت فرسایش خاک ۳۰ برابر بیشتر از عوامل محیطی و اقلیمی بر فرسایش خاک تاثیر می‌گذارد.
آلودگی خاک‌ها و تهدید امنیت غذایی
استفاده بیش از اندازه از کودهای شیمیایی و سموم و شیوه‌های نادرست دفن زباله سبب می‌شود که خاک‌های کشور آلوده شود که این موضوع ارتباط مستقیمی با امنیت غذایی دارد. وحید گل‌لاله هم در این رابطه می‌گوید: آلودگی‌های انسانی نقش بسزایی در آلودگی‌های خاک دارد. استفاده از کودهای شیمیایی، سموم، استفاده از آب شور یا پر املاح، دفن زباله‌های بیمارستانی و پساب‌ها باعث آلودگی خاک می‌شود. در جایی که کود شیمیایی، سموم یا پساب‌ها وارد خاک می‌شود به صورت مستقیم روی PH خاک تاثیر می‌گذارد و باعث بروز آلودگی در خاک می‌شود و این تغییرات در آینده غذایی و کشاورزی هم اختلال ایجاد می‌کنند.
حفظ پوشش گیاهی مهم‌ترین راه مقابله با فرسایش خاک
در کنار این مسائل اقداماتی هم برای حفاظت از خاک در کشور انجام می‌شود. برای حفظ خاک باید از بالادست حوضه‌های آبخیز عملیات حفظ خاک انجام شود. این عملیات چند شیوه دارد که اولین و مهمترین آن حفظ پوشش گیاهی در اراضی شیبدار است. پوشش گیاهی در این اراضی کمک می‌کند که هنگام بارش باران ذرات خاک شسته نشوند و فرسایش خاک اتفاق نیفتد. از دیگر اقدامات حفظ خاک می‌توان به عملیات مکانیکی مانند سدهای کوتاهی که برای کنترل رسوب و فرسایش طراحی می‌شوند، اشاره کرد. از عملیات بیومکانیکی نیز برای حفظ خاک استفاده می‌شود که پوشش گیاهی را تقویت و فرسایش را کنترل می‌کند.وحید گل‌لاله هم با اشاره به این موضوع عنوان کرد: در بخش آبخیز‌داری فعالیت‌های زیادی انجام شده است. در این روش‌ها آب‌های روانی که از طریق سیل یا سیلاب‌ها شسته شده‌اند را با احداث بندها و سدهای کوچک، پشت بندها متوقف می‌کنند و دوباره به چرخه طبیعت باز‌می‌گردانند. این خاک‌ها بهترین و مناسب‌ترین نوع برای کشاورزی به حساب می‌آیند که در اصطلاح به آن خاک نباتی می‌گوییم.
فرسایش بالای خاک در اراضی کشاورزی به دلیل شیوه نادرست شخم‌زنی
در ادامه هوشنگ جزی، مدیر کل دفتر آبخیزداری و حفاظت خاک سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری با انتقاد از اینکه در بسیاری از اراضی کشور بر اساس شیب زمین شخم‌زنی صورت نمی‌گیرد، توضیح داد: هنگامی‌که زمین شخم زده و محصول برداشت می‌شود بلافاصله خاک شسته و از دسترس خارج می‌شود، از این رو فرسایش خاک در اراضی کشاورزی زیاد است. حفاظت از اراضی زراعی و کشاورزی برعهده وزارت جهاد کشاورزی و حفاظت از خاک‌های اراضی ملی برعهده سازمان جنگل‌هاست. در حال حاضر در ۲۶ میلیون هکتار از اراضی کشور که تحت فرسایش آبی هم قرار دارند، مطالعات تفصیلی‌ – اجرایی عملیات آبخیزداری در حال انجام است و متناسب با بودجه‌ای که اختصاص داده می‌شود اقدامات اجرایی آغاز می‌شود.
بر اساس برنامه ششم توسعه، وزارت جهاد کشاورزی باید در ۱۰ میلیون هکتار از اراضی کشور اقدامات آبخیزداری و آبخوان‌داری را انجام دهد. حداقل اعتبار مورد نیاز برای این اقدام سالانه ۲۰۰۰ میلیارد تومان است. متاسفانه در سال‌های گذشته به اعتبارات منابع طبیعی و حفظ خاک و آبخیزداری توجه نشده بود.
لزوم نگاه ویژه به شرایط اقلیمی ایران
جزی در پایان با اشاره به اینکه عملیات آبخیزداری از جمله اولویت‌های کشور است، تصریح کرد: سالانه ۲۵۰ میلیون متر مکعب خاک وارد سدهای کشور می‌شود. از این رو سدهایی که با هزینه‌های بسیار زیاد در کشور ساخته می‌شود با بی‌توجهی به موضوع آبخیزداری و حفاظت خاک، پر از رسوب و خاک می‌شود بنابراین باید نگاه ویژه‌ای به اعتبارات سازمان جنگل‌ها برای انجام این پروژه‌ها شود. وحید گل‌لاله اما در این رابطه معتقد است سدها خاک زیادی را از بین نمی‌برند و هر کشوری به این سازه‌ها نیاز دارد.
وحید گل‌لاله همچنین در آخر به این نکته اشاره می‌کند که باید به عوامل جغرافیایی در ایران هم توجه کرد. در ایران تبخیر بالایی وجود دارد چرا که ایران کشوری است که بیش از ۷۰ درصد آن را کویر تشکیل داده است. میزان متوسط بارندگی در ایران ۲۵۰ میلیمتر است که این میزان یک‌سوم متوسط جهان است. ما شبیه کشورهایی مثل سنگاپور و مالزی نیستیم که با یک بارندگی فرسایش خاک زیادی داشته باشیم اما باید با دقت نظر بیشتری در رابطه با خاک عمل کنیم چرا که امنیت غذایی ما به خاک بستگی دارد و باید در نگهداری منابع آبی و خاکی کوشا باشیم.
شادی پورفتاح- جهان صنعت

به کانال صدای مردم در تلگرام بپیوندید
@sedayemardomdotnet

Print Friendly, PDF & Email
نمایش بیشتر
دکمه بازگشت به بالا