اجتماعی

سیاست‌گذاری فقیر

فقر، مساله پیچیده و مبتلا به بسیاری از جوامع است و از آنجا که با علل و عوامل مختلفی پیوند خورده است، از همین‌رو می‌تواند به‌عنوان یک مساله درون‌زا عمل کرده و هر روز گسترش یابد.

آرمان‌ملی- زینب مختاری: فقر، مساله پیچیده و مبتلا به بسیاری از جوامع است و از آنجا که با علل و عوامل مختلفی پیوند خورده است، از همین‌رو می‌تواند به‌عنوان یک مساله درون‌زا عمل کرده و هر روز گسترش یابد. این پدیده می‌تواند در ارتباط با خانواده و عملکرد آن، جامعه و هنجارهای آن، دولت و سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی آن مورد بررسی باشد. همچنین تمامی این عوامل می‌توانند در نهایت مقوم و تقویت‌کننده یکدیگر باشند و به کاهش یا افزایش شاخص فقر در یک جامعه کمک کنند. از همین‌رو به‌دلیل گره‌خوردن تمامی این عوامل به یکدیگر، مبارزه با فقر نیازمند طراحی سیاست‌های کلانی‌ست که همه این ارکان و جوانب را در نظر بگیرد. گام‌برداشتن در مسیر رشد و توسعه اقتصادی توسط دولت‌ها و اتخاذ سیاست‌های اشتغالزایی و بهبود آموزش و پرورش افراد را می‌توان از ریشه‌ای‌ترین اقدامات برای کاهش فقر دانست. این امر اما در صورتی میسر خواهد بود که دولت‌ مسئولیت خود درباره مبارزه با فقر یا نقش‌داشتن در ایجاد و گسترش آن را پذیرفته باشد. حال آنکه سال‌هاست دولت از اعلام خط فقر نیز خودداری می‌کند. گویی با این سکوت می‌توان فقر ملموس در جامعه را نادیده انگاشت یا از پررنگ‌شدن فقر خانوارها و کمرنگ‌شدن مبارزه با این پدیده در سیاست‌های اقتصادی غافل شد.

مساله فقر در ایران، موضوع جدیدی نیست؛ در طول این سال‌ها این امر همواره به‌طور عمومی موردتوجه مسئولان قرار گرفته و در نتیجه، گرهی از آن گشوده نشده است. مساله فقر که با مفاهیم مختلفی مورد تفسیر و پژوهش قرار می‌گیرد می‌تواند اهداف مختلفی از جمله برآوردن نیازهای اساسی افراد را در پیش بگیرد که این مفهوم معمولا به‌عنوان «فقر مطلق» مورد مطالعه قرار می‌گیرد و منظور نظر مسئولان است. حال آنکه فقر را می‌توان در زوایای دیگری از جمله فقر نسبی، محرومیت از توسعه انسانی و غیره مورد توجه قرار داد. به عبارت دیگر، می‌توان زاویه دید نویی را در پیش گرفت تا سیاست‌ها نیز متناسب با آن پیاده‌سازی شود. مهمترین مساله در بحث فقر را می‌توان در شناسایی فقرا دانست. امری که به‌دلیل ضعف بانک‌های اطلاعاتی در ایران، سخت میسر می‌شود. این مکانیزم معیوب به‌ویژه در پرداخت یارانه‌ها خود را نشان داده است. در حالی که قانون هدفمندی یارانه‌های قرار بود در نهایت، کیفیت زندیگ دهک‌های پایین درآمدی را ارتقا ببخشد، به‌دلیل فقر اطلاعاتی نهادها، اکنون ۷۸ میلیون نفر از یارانه‌های نقدی بهره‌مند هستند! این در حالی‌ست که بخش بزرگی از این جمعیت به‌طور قطع در رده فقرا قرار نمی‌گیرند. وزیر رفاه اخیرا گفته است: «در جامعه ما مرسوم شده که وقتی صحبت از فقر می‌شود فقربازی راه می‌افتد و جلساتی تشکیل می‌شود که درباره فقر و فساد گفت‌وگو کنیم؛ این امر جامعه را خسته کرده و باید تلاش کنیم جنبه‌های عملیاتی پررنگ شود.» اگر چه انتقاد محمد شریعتمداری به این روند را می‌توان به جا دانست اما باید توجه داشت که این خود وزارتخانه‌ها و نهادهای اجتماعی هستند که با چشم‌بستن بر نتایج پژوهش‌ها و راهکارهای ارائه‌شده توسط گرو‌ه‌های تحقیقاتی دانشگاه، در حالی که مدیرانی با تخصص‌های غیرمرتبط را بر مناصب دستگاه‌های ذی‌ربط گمارده‌اند، مبارزه با فقر و رهایی جامعه از این تله را تنها به همایش‌ها و سمینارها محدود می‌کنند. این روند از آنجا ناشی می‌شود که در سال‌های گذشته برنامه‌های مبارزه با فقر تنها به پاک‌کردن ظواهر و نمادهای فقر از تصویر جامعه تمرکز کرده و از یک واکاوی ریشه‌ای برای شناسایی افراد و خانوارهای فقیر جامعه غافل شده‌ استو در نتیجه هر گونه اقدام و برنامه‌ریزی برای کاهش فقر، پایین‌آوردن سطح آن و افزایش رفاه اجتماعی از هدف خود منحرف شده و نتوانسته‌ است منویات برنامه‌های مبارزه با فقر را محقق سازد. از سوی دیگر، این مسیر خطا، سبب هدررفت منابع، افزایش تورم و نقدینگی و ایجاد معضلات دیگر اقتصادی شده که در نهایت، خود به خود بر فقر افزوده و خانوارهای گرفتار در شکاف طبقاتی را گرفتارتر کرده است.

فقر آماری

مطالعات پژوهشگران فقر نشان می‌دهد که دهک‌های کم‌درآمد جامعه از رشد اقتصادی ۱۱ درصدی در سال ۱۳۹۵، هیچ بهره‌ای نبرده‌اند. این مطالعات به ما می‌گویند که نجات خانوارهای فقیر از این گرداب در بازه‌های زمانی یک یا دو ساله امکان‌پذیر نخواهد بود. برای مثال گفته می‌شود که خانوارهایی با شکاف فقر متوسط در طول یک دوره ۱۰ ساله رشد خواهند توانست از فقر رهایی یابند. این در حالی‌ست که خانوارهایی که در شکاف‌های عمیق‌تر فقر گیر افتاده‌اند تنها با رشد بالای ۱۲ درصد و همچنان در یک بازه زمانی ۱۰ ساله از این شکاف نجات خواهند یافت. البته در این مطالعه باید این نکته نیز مورد توجه قرار گیرد که ممکن است هر ساله تعداد این فقرا افزایش یا کاهش داشته باشد. کارشناسان، فقر را یک موجود زنده و پوا می‌دانند که در هر زمان ممکن است گسترده شده و رشد یابد یا آنکه از قوت آن کاسته شده و کوچک شود. و این به سیاست دولت‌ها در زمینه افزایش رفاه اجتماعی بستگی خواهد داشت. از همین رو نیاز است تا دولت‌ها به مساله آسیب‌پذیری در مقابل فقر نیز توجه ویژه‌ای داشته باشند تا بتوانند سیاست‌های پیش‌گیرانه‌ای را برای مواجهه با آن طراحی کنند. امری که به‌نظر می‌رسد در ایران مورد توجه قرار نگرفته و از همین روست که در پی بحران اقتصادی سال گذشته، جامعه ایران دچار یک جابجایی طبقاتی گسترده و ریزش خانوارها به طبقات پایین‌تر اقتصادی شد. اگر چه دولت‌ها تلاش کرده‌اند با گسترش پوشش بیمه‌های درمانی، بسته‌های حمایتی نقدی و غیرنقدی به خانوارهای مبتلابه کمک کنند اما باید توجه داشت که این حمایت‌ها تنها به‌عنوان مسکن قابل ارزیابی‌ست و نمی‌تواند درمان مساله فقر در کشور باشد.

توجه به توسعه اقتصادی خانوارها

مهم‌ترین ابزار مبارزه با فقر رشد اقتصادی‌ست. در جبهه مبارزه با این بلای اقتصادی و اجتماعی، دستگاه‌های اقتصادی در خط مقدم قرار دارند و بیش از آنکه موظف به برگزاری همایش‌ها و امضای تفاهم‌نامه‌ها باشند، موظف به سیاست‌گذاری‌ صحیح و ریشه‌دار در زمینه‌های اقتصادی همچون افزایش تولید، رونق صادرات، رفع موانع کسب‌وکار و … هستند تا نهایت با ایجاد اشتغال، خانوارهای نیازمند را به سمت پویایی اقتصادی و فعالیت‌های نتیجه‌بخش با بازده اقتصادی هدایت کنند. چرا که وظیفه اصلی ساختار اقتصادی، ماهی به دست مردم دادن نیست بلکه روش صحیح اداره کشور، آموختن ماهیگیری به مردم است تا از این مسیر تمامی اهداف خرد و کلان اقتصادی و اجتماعی محقق شود. با این حال دولت همچنان نباید از کمک‌های حمایتی خود غافل شود اما نباید تنها به این مسکن بسنده کند و از سیاست‌گذاری اقتصادی در جهت مبارزه با فقر غافل شود. در صورتی که مبارزه با فقر نیز در سطح کلان مطرح شده و ذیل تمامی سیاست‌های اقتصادی هدف‌گذاری شود در این صورت می‌توان گفت که عزم سیاست‌گذاران برای از میان برداشتن این لکه ننگین جزم شده است. یا این حال، شرایط کنونی اقتصادی نشان می‌دهد که پیکر نیمه‌جان مبارزه با فقر، خود از فقر سیاست‌گذاری صحیح و شامل ضربه خورده و از آن تنها نامی باقی مانده است. سیاست‌گذاری فقیر دولت‌ها در ایران تنها به شاخص‌ها و آمارهای اقتصادی از این منظر نگاه می‌کنند که کدام دولت در دوره خود توانسته است آمار رسمی بزرگتری ارائه دهد حال آنکه جامعه، آماری کاملا متفاوت را تجربه می‌کند!

 

به کانال صدای مردم در تلگرام بپیوندید
@sedayemardomdotn

 

Print Friendly, PDF & Email
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا