چرخانمقالات

عبدالصمد کامبخش: نظری به جنبش کارگری و کمونیستی در ایران (۲۸)

انشعاب یکی از مهمترین رویدادهای زندگی حزب توده ایران است. این انشعاب مبانی سازمانی، وحدت و یکپارچگی حزب را که در شرایط حمله‌ی همه جانبه‌ی ارتجاع برای حزب جنبه‌ی حیاتی داشت زیر ضربه قرار می‌داد.

۴ ـ انشعاب در حزب توده ایران

انشعاب یکی از مهمترین رویدادهای زندگی حزب توده ایران است. این انشعاب مبانی سازمانی، وحدت و یکپارچگی حزب را که در شرایط حمله‌ی همه جانبه‌ی ارتجاع برای حزب جنبه‌ی حیاتی داشت زیر ضربه قرار می‌داد.

پرچمدار انشعاب خلیل ملکی بود. در بدو امر خلیل ملکی بعنوان خیرخواه حزب، شخصی که مایل است از راه انتقاد به حزب کمک کند به فعالیت خود در حزب آغاز نمود. وی در گذشته جزء ۵۳ نفر کمونیست بود که بهمراه دکتر ارانی محاکمه شدند. پس از خروج از زندان و تشکیل حزب توده ایران وی خود را کنار نگه داشت و تنها در آستانه‌ی نخستین کنگره وارد حزب شد. ولی بنا به سابقه ای که داشت در همان کنگره به عضویت کمیسیون تفتیش انتخاب گردید. از راه انتقاد برخی نارسائی ها که زائیده ی رشد سریع حزب بود وی توانست عده‌ای از اعضاء جوان حزب را که مایل به رفع نواقص حزب بودند بسوی خود جلب کند. بنا به چنین سابقه ای بود که وی پس از شکست ۲۱ آذر ۱۳۲۵ به عضویت هیئت اجرائیه ی موقت درآمد.

پس از ورود به رهبری حزب، خلیل ملکی دست بکار متحد ساختن گروه‌های مختلف اپوزیسیون از قبیل «آوانگاردیست‌ها»، به اصطلاح «اصلاح‌طلبان»، «سازمان تصفیه حزب توده ایران»(؟) و غیره می‌شود. با تشکیل اپوزیسیون واحد انشعابگران می‌کوشند از سردرگمی موجود برای بدست آوردن مواضع کلیدی در داخل حزب استفاده کنند. بودن خلیل ملکی در هیئت اجرائیه‌ی موقت و وجود فراکسیون به این کار کمک می‌کند.

نخستین «پیروزی» خود را انشعابگران در سومین کنفرانس ایالتی تهران بدست می‌آورند. این کنفرانس در محیط دمکراسی وسیع درون حزبی برگزار شد و بسیاری از عیوب گذشته مورد انتقاد قرار گرفت. با استفاده از این وضع و با داشتن یک فراکسیون متشکل مخفی انشعابگران موفق شدند اکثریت کمیته ایالتی جدید را بدست آورند و ۱۷ نفر از طرفداران خود را بعنوان نماینده برای کنگره‌ی دوم حزب بگذرانند. این «موفقیت» به انشعابگران پر و بال داد و به امید اینکه در کنگره‌ی حزب نیز خواهند توانست بهمین طریق اکثریت لازم را بدست آورند بلافاصله پس از کنفرانس ایالتی تهران هیئت اجرائیه را برای تشکیل کنگره‌ی دوم تحت فشار قرار دادند.

جریان کنفرانس ایالتی تهران برای هیئت اجرائیه‌ی موقت هشدارباشی بود. روشن شد که نرمش هیئت اجرائیه‌ی موقت و کوشش رهبری برای تخفیف مبارزه‌ی درون حزبی از جانب اپوزیسیون بنحو دیگری تعبیر شده است و آنرا به حساب ضعف رهبری گذارده‌اند. اکنون می‌بایستی نه تنها از نظر ایده‌ای بلکه از نظر سازمانی نیز این اپوزیسیون درهم شکسته شود. آنچه که از نظر ایده‌ای شکست اپوزیسیون را تأمین نمود انتشار جزوات توضیحی، نشریه‌ی هفتگی و بویژه جلسات بحث و انتقادی بود که از طرف هیئت اجرائیه‌ی موقت تشکیل داده شد و قبلاً به آن اشاره شده است. در این جلسات به یکان یکان اعضاء حزب که داوطلبانه در آن شرکت می‌جستند سیمای اپوزیسیون، ضدحزبی بودن این جریان و اینکه این جریان به منافع چه کسانی خدمت می‌کند نشان داده می‌شد و جلسات بحث و انتقاد نتیجه‌ی مثبت خود را بخشید.

اکنون موقع تعرض به مواضع سازمانی اپوزیسیون فرا رسیده بود. طبق اطلاع هیئت اجرائیه‌ی موقت، اپوزیسیون در داخل حزب دست به فعالیت نهانی زده بود. در پاییز ۱۳۲۶ کمیسیونی مرکب از سه نفر اعضاء هیئت اجرائیه‌ی موقت برای رسیدگی به فعالیت فراکسیونی اپوزیسیون تعیین گردید. در همان بدو امر دلائل محکمی از فعالیت زیر زمینی «اصلاح طلبان» بدست آمد. اپوزیسیون درصدد برآمد به هر نحوی که هست مانع کار کمیسیون بشود. بنا به تصمیم اپوزیسیون خلیل ملکی در جلسه‌ی وسیع کمیسیون تفتیش ایالتی با استفاده از اکثریتی که اپوزیسیون بدست آورده بود با ذکر مطالبی علیه عده‌ای از اعضاء هیئت اجرائیه‌ی موقت کوشید در هیئت اجرائیه تفرقه ایجاد کند و اظهار داشت که تنها هنگامی به فعالیت خود در هیئت اجرائیه‌ی موقت ادامه خواهد داد که کمیسیونی مرکب از افراد مورد قبول وی هر مطلبی که خواهد گفت رسیدگی نماید. تقاضای وی مورد قبول واقع شد. کوشش وی در کمیسیون متشکله برای اثبات «رویه غیر حزبی» برخی از هیئت اجرائیه‌ی موقت بی نتیجه ماند.

تشدید موفقیت آمیز مبارزه علیه انشعاب و روش محکم هیئت اجرائیه‌ی موقت انشعابیون را وادار به تسریع عمل خود نمود. خلیل ملکی پس از بیرون رفتن از هیئت اجرائیه‌ی موقت علناً در جلسات بحث و انتقاد وارد عمل شد تا شاید بتواند با اتوریته‌ی خود تأثیر مثبتی به نفع انشعابیون بنماید. ولی بحث و انتقاد چند ماهه اکنون دیگر اثر خود را بخشیده بود. ضد حزبی بودن نظریات اپوزیسیون برای شرکت کنندگان در این جلسه روشن بود و هیچ اتوریته‌ای نمی‌توانست اثر داشته باشد.

اپوزیسیون پس از آنکه آخرین امکان خود را از دست رفته دید تلاش خود را در جهت تشکیل هرچه زودتر کنگره حزب تشدید نمود تا شاید بنحوی بتواند اکثریت کمیته‌ی مرکزی آینده را بدست آورد. ولی در جلسه‌ای که هیئت اجرائیه‌ی موقت از نمایندگان حاضر در تهران کنگره تشکیل داد همه‌ی نمایندگان (به استثناء دو نفر) رأی به تأخیر دعوت کنگره دادند.

با از دست رفتن این امکان و دیدن اینکه زمان به نفع آنها کار نمی‌کند انشعابیون به آخرین تصمیم خود دست زدند. روز یکشنبه ۱۳۲۶/۱۰/۱۳ (۱۹۴۸/۱/۴) نخستین اعلامیه‌ی انشعابیون دائر به انشعاب از حزب انتشار یافت.

اعلامیه دارای امضاء خلیل ملکی عضو هیئت اجرائیه‌ی موقت و یازده نفر از اعضاء کمیته‌ی ایالتی تهران، هیئت تحریریه‌ی ارگان مرکزی حزب و نمایندگان کنگره بود که هریک از آنها، بمنظور تأثیر بیشتر، سمت‌های حزبی خود را نیز زیر آن ذکر کرده بودند. در همان روز اعلامیه‌ی دیگری و پس از دو روز جزوه‌ی ۵۹ صفحه‌ای تحت عنوان «دو روش در راه یک هدف» منتشر شد. در این جزوه کوشش بعمل آمده بود که موضع سیاسی انشعاب روشن شود.

در آغاز این جزوه، حزب توده ایران عوامفریبانه بعنوان حزبی توصیف شده است که:

«تجسم مترقی ترین نهضت اجتماعی ایران بوده است و بهمین مناسبت امید زحمتکشان ایران بشمار می‌‌رود و در ضمن افتخارات و پیروزمندی‌های بزرگ خود نواقص و جنبه‌های منفی نیز داشته است».

این جزوه پاسخی است به جزوه‌ی «تحلیلی از اوضاع حزب» که تحت عنوان «نخستین نشریه دبیرخانه‌ی هیئت اجرائیه‌ی موقت حزب توده ایران» منتشر شد و متضمن تحلیل علمی و منطقی وضع حزب و انتقاد از نظریات نادرستی است که در آن وجود داشته.

در جزوه‌ی «دو روش برای یک هدف» رهبری حزب به سه دسته تقسیم شده است:

اپورتونیست‌های راست که مایل به سازش با محافل راست هستند،

اپورتونیست‌های چپ که تمام مواضع کلیدی حزب را در دست دارند،

طرفداران اصلاحات که مایلند حزب بدل به حزبی «جدی و پیشرو» گردد،

علاوه بر آن از جمله‌ی اصلاح طلبان گروهی نیز بعنوان «تلفیقیون» ذکر شده است که در انتقاد نسبت به گذشته‌ی حزب پیگیر نیستند.

منظور از «تلفیقیون» آنهائی بودند که در عین انتقاد از نواقص گذشته از مواضع خلیل ملکی نه تنها دوری جستند بلکه پس از روشن این مواضع با شدت با آن مبارزه نمودند و حال آنکه خلیل ملکی به پشتیبانی آنها که دارای نفوذ قابل ملاحظه‌ای میان روشنفکران بودند امیدوار بود.

مهمترین عامل تسریع انشعاب از طرف اپوزیسیون، تصمیم کمیته‌ی مرکزی به تأخیر دعوت کنگره بود. هیئت اجرائیه‌ی موقت معتقد بود که وقتی می توان کنگره را دعوت نمود که در نتیجه‌ی بحث درون حزبی موضع هر دو طرف برای اعضاء حزب کاملاً روشن شده باشد.

همان روز (دوشنبه ۱۳۲۶/۱۰/۱۴) جلسه‌ای از فعالین تشکیل یافت که در آن هیئت اجرائیه‌ی موقت در باره انشعاب گزارش داد. در این گزارش موضوع انشعاب و تاریخچه‌ی آن و عواملی که موجب آن شده به تفصیل تشریح شده و از جمله گفته شده بود:

«هیئت اجرائیه طبق نامه‌ی رسمی یک ماه پیش از این اشخاص و رفقای دیگر منتخب..کنفرانس ایالتی تهران خواهش کرد که تزها و نظریات خود را بنویسند و نقشه‌های اصلاحی خود را بطور مشخص بگویندآنها کوچکترین پاسخی به این نامه‌ی هیئت اجرائیه ندادند.

… آنها انشعاب می‌کنند و حزب را می‌خواهند تجزیه کنند چرا؟ چه موقع در یک حزب باید انشعاب رخ دهدآن موقع که حزب از طریق اصولی خود منحرف شده و در جاده‌ی اپورتونیسم افتاده، آن موقع که اختلاف نظرهای اصولی در حزب پدید آمده است و هیچگونه امیدی به اصلاح آن نیستآیا در حزب چنین وضعی حکمفرماست؟..ریشه‌های این انشعاب از خیلی پیش بوسیله‌ی این آقایان فراهم شده بودجلسات مخفی مرتب، حملات دسته‌جمعی از روی نقشه و انتشار شعارهای یکنواخت مقدمات این انشعاب بودهدف این بود که با پخش انواع اخبار دروغ و عوامفریبی‌ها حتی المقدور توده‌ی بیشتری را همراه بکنندهدف این بود که حزب ما را دچار تفرقه‌ی جدی سازندولی عمل آنها سقط شد و حزب ما استحکام خود را در مقابل این تبلیغات نشان داد و مبلغین را شناخت و امروز باعث فخر ماست که عده‌ی انشعاب کنندگان انگشت شمارند».

هیئت اجرائیه‌ی موقت این نکته را نیز در نظر گرفت که ممکن است برخی از اعضاء حزب پس از درک اینکه از طرف انشعابیون گمراه شده‌اند خواسته باشند اشتباه خود را ترمیم کنند. لذا برای این افراد مهلت پنج روزه برای برگشت به حزب قائل شد. در‌واقع هم عده‌ای از اعضاء حزب از انشعابیون رو گرداندند، ولی انشعاب هنوز ریشه‌کن نشده بود. هیئت اجرائیه‌ی موقت در سیزدهمین جلسه‌ی مورخه‌ی ۱۳۲۶/۱۰/۲۳ خود تصمیم گرفت موضوع ماهیت انشعاب را با اعضاء حزب مشخص‌تر در میان بگذارد. روزنامه‌ی مردم در شماره ۲۵۰ مورخ ۱۳۲۶/۱۰/۲۳ خود موضوع را چنین تشریح می‌کند:

«برطبق اطلاع مسلم و قضاوت بدون تردید هیئت اجرائیه عمل انشعاب نتیجه‌ی توطئه ممتدی است که در عرض یکسال اخیر در حزب وجود داشته، با انتشار کتاب «چه باید کرد» آغاز شده و با انتشار کتاب «حزب توده ایران سر دو راه» مرحله‌ی جدی‌تر و عملی‌تر خود وارد گردیده و با انشعاب خاتمه یافته استاین عمل به کارگردانی خلیل ملکی و اعضاء کمیسیون مخفی «آوانگاردیست» انجام گرفته، هدف آن منفجر کردن حزب از داخل و ایجاد یک سازمان عوامفریبی به اصطلاح «سوسیالیست و مترقی» است...

این انشعاب مربوط به فعالیت مخفی و مرموز امپریالیسم در داخل حزب ما بود که با کلیه‌ی وسائل مستقیم و غیر مستقیم خود ماهرانه عمل کرده، از کلیه‌ی انحرافات فکری و خودپسندی‌ها و تنگ نظری‌ها استفاده کرده استبنابراین عمل انشعاب عملی است خائنانه و به قصد خیانت انجام گرفته است و افرادی که در این عمل شرکت داشته‌اند بعضی دانسته و بعضی ندانسته به سازمان حزبی خود و راه و روش آن خیانت کرده اند».

در تحلیل هیئت اجرائیه نیز به موضوع فعالیت نهائی امپریالیسم که کوشیده است از هرگونه انحرافی، از تمایلات شخصی، خودخواهی‌ها، جاه طلبی‌ها و کوته‌بینی‌ها افراد بمنظور تلاشی حزب از داخل استفاده کند، اشاره شده و عمل آنهائی که عالما به این کار تن در داده‌اند بعنوان خیانت ارزیابی شده و اخراج آنهائی که بیانیه‌ی انشعاب را امضاء نموده و ابراز پشیمانی نکرده اند اعلام گشته است (خلیل ملکی بدون برگشت).

انشعابیون در جزوه‌ی خود کوشیده بودند بین خود و جزوه‌ی «چه باید کرد» دکتر اپریم مرزبندی نمایند. این دوروئی را روزنامه‌ی «مردم» افشاء می‌کند و نامه‌ای که چند روز پیش از انشعاب دکتر اپریم به هیئت اجرائیه‌ی موقت نوشته بوده است شاهد می‌آورد که در آن دکتر اپریم «یگانه راه خروج از تشنج را بدست آوردن اعتماد اصلاح طلبان نسبت به سیاست داخلی حزب» دانسته است و می‌نویسد که چه خوب می‌بود که هرچه زودتر چندتن از این رفقا به هیئت اجرائیه موقت برگماشته شوند.

روزنامه‌ی «مردم» با استدلال ثابت می‌کند که انشعاب از مدتی پیش آماده می‌شده است. مثلاً ازجمله جزوه‌ای که نه تنها ازنظر نگارش بلکه ازنظر فنی کمتر از ده روز نمی‌توانست آماده شود پس از دو روز انتشار یافته بود.

عکس‌العملی که توده‌های حزبی در مورد انشعاب از خود نشان دادند بهترین علامت سطح بالای آگاهی و رشد آنها بود. انشعاب تأثیر هشدارکننده‌ای بخشید. حتی موضعگیری سازمان‌هائی نظیر دانشگاه تهران نشان داد که تا چه اندازه حساب انشعابیون که هر انتقاد کننده‌ای را به حساب رزرو خود می‌گذارده اند غلط بوده است. مشاهده‌ی سیمای بدون پرده‌ی انشعابیون موجب وحدت بیشتر اعضاء حزب شد. در همان نخستین روزهای انشعاب هیئت اجرائیه‌ی موقت بمنظور آگاهی از تمایلات اعضاء در سازمان حزبی تهران اقدام به رفراندوم نمود. در این رفراندوم ۹۸% اعضاء حزب به رهبری ابراز اعتماد کردند. نمایندگان سومین کنفرانس ایالتی تهران نیز انشعاب را محکوم کردند و افراد جدیدی را بجای افراد سابق که اعتماد آنها را برآورده نکرده بودند انتخاب کردند. انشعاب از طرف سازمان‌های توده‌ای از قبیل شورای متحده‌ی مرکزی اتحادیه‌ی کارگران و زحمتکشان ایران، سازمان جوانان، سازمان زنان و دیگر سازمان‌های توده‌ای و مطبوعات دمکراتیک نیز محکوم گردید.

چنین عکس‌العمل هماهنگی از طرف بدنه‌ی حزب و نیروهای دمکراتیک برای انشعابیون که می‌کوشیدند سیمای خود را پنهان کنند غیر منتظر بود. اکنون تنها یک راه باقی‌مانده بود: خروج از معرکه بنحوی که بتوان در ظاهر آبروئی برای خود حفظ کرد. دوم بهمن ۱۳۲۶ (۱۹۴۸/۱/۲۳) اعلامیه‌ی جدیدی مبنی بر انصراف از تشکیل «جمعیت سوسیالیست توده ایران» تحت عنوان «اعلامیه در باره‌ی انتشارات بی‌پایه‌ی چند روز اخیر» انتشار یافت که در آن گفته شده بود:

«عده‌ی معدودی از رهبران حزب توده که زمینه‌ی بی اندازه مساعدی برای پیشرفت جمعیت سوسیالیست توده پیش‌بینی می‌نمودند از روی لجاجت و عناد ناشی از خودخواهی و ایراد تهمت و افترا می‌خواستند ما را وادار به مبارزه با حزب و یا رهبران حزب (؟!) نمایندبه دلایلی که در اعلامیه ذکر شده و برای اجتناب از مبارزه که موجب تضعیف نهضت می‌شود مطابق پیشنهاد آقای خلیل ملکی و تصویب آن از طرف فعالین از تشکیل «جمعیت سوسیالیست توده ایران» انصراف حاصل شدما تمام آزادیخواهان و کسانی را که به ما پیوستند و یا در شرف پیوستن بودند(!) دعوت می‌نمائیم که دور حزب توده‌ی ایران حلقه زنند و از هر نوع تشتت و اختلاف صرف نظر و جلوگیری نموده و مبارزه‌ی پر افتخار حزب را کاملتر از گذشته ادامه دهند».

این اعلامیه بعنوان «فوق العاده قیام شرق» در تاریخ دوم بهمن ۱۳۲۶ نشر یافت. ذیل اعلامیه به امضاء سی و چند نفر رسید و تذکر داده شده بود که اعلامیه از طرف ۱۰۵ نفر از کادرها خوانده و امضاء شده است.

انتشار این اعلامیه اعتراف اپوزیسیون به شکست در مبارزه‌ی سرسختی بود که طی یک سال نظر حزب و نیروهای دمکراتیک را بسوی خود جلب کرده بود. اینکه چه اندازه انشعابیون در اظهارات اخیر خود هم صدیق بودند از فعالیت بعدی آنها پیداست. اگر در آغاز امر انشعابیون ظاهراً تنها خواهان تجدیدنظر در سیاست سازمانی حزب بودند و در باره‌ی تجدیدنظر در مواضع تئوریک حزب احتیاط را مراعات می‌کردند، بعدها نشان داده شد که پلاتفرم اساسی آنها تجدیدنظر در مواضع تئوریک حزب بوده است.

مطالعه‌ی دقیق فعالیت اپوزیسیون در دوران‌های مختلف از کنگره‌ی اول حزب و نطق پر شور و «انقلابی» خلیل ملکی گرفته تا سیاست تسلیم طلبانه‌ی پس از وقایع آذربایجان بهترین نمونه‌ی یک سیاست رویزیونیستی است.

در جزوه‌ای که در بحبوحه‌ی مبارزه با اپوزیسیون از طرف رهبری حزب تحت عنوان «راه حزب توده ایران» انتشار یافت نمونه‌های برجسته‌ای از سیاست اپورتونیستی اپوزیسیون و همرنگ شدن با جریان آورده شده است. در این جزوه نشان داده می‌شود که چگونه به هنگام اوج جنبش، شرکت حزب در حکومت قوام از طرف دکتر اپریم و هوادارانش بعنوان «دوران برجسته‌ی نوینی در فعالیت حزب» ارزیابی شده و چگونه پس از ناکامی جنبش همین عمل حزب مورد نکوهش قرار می‌گیرد، چه توصیفی از رهبران حزب در آن موقع می‌شد و چه لجن مالی‌ای اکنون می‌شود.(*)

حزب توده ایران بموقع صفوف خود را از این جریان پاک کرد و پس از محو عواقب انشعاب با اعتماد به صحت راه خود بسوی تشکیل کنگره‌ی دوم حزب گام برداشت.

ادامه دارد

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

(*) این مطالب اشاره است به مقالاتی که جلال آل احمد در مجله‌ی تئوریک حزب «مردم» در باره بیوگرافی رهبران حزب نوشته است

 

به کانال صدای مردم در تلگرام بپیوندید
@sedayemardomdotnet

Print Friendly, PDF & Email
دکمه بازگشت به بالا