یادمان و رویدادها

جلال الدین محمد مولوی بلخی

اختلاف خلق از نام اوفتاد
چون به معنی رفت آرام اوفتاد
«مولوی»
هشتم مهر روز بزرگداشت مولانا جلال‏ الدین محمد بن بهاء الدین معروف به مولوی از بزرگترین شاعران و متفکران ماست. او مولف دو اثر عظیم و پر مضمون یعنی مثنوی و دیوان شمس یا دیوان کبیر است که گنجینه سرشار و رنگینی است از معارف عرفانی….
مولوی، در سال ۶۰۴ ق در بلخ یکی از شهر‌های ایران در آن دوران، که اکنون خاک افغانستان است، به دنیا آمد. در کودکی با پدرش بهاءالدین محمد معروف به بهاء ولد، مقارن حمله مغول به آسیای صغیر (ترکیه امروزی) رفت و با خاندانش در قونیه مستقر شد. مولانا پس از فراگیری علوم از پدر و دیگر استادان قونیه و شام به تدریس پرداخت. وی بعد‌ها با عارفی بزرگ به نام شمس الدین محمد تبریزی در قونیه ملاقات کرد و از نَفَسِ گرم او چنان به تاب و تب افتاد که دیگر تا دم واپسین، سردی نیافت و هیچ‏گاه از راهنمایی های او  باز نایستاد. از این دوره پرشور که سی سال از پایان حیات مولوی را شامل می ‏شود، آثار بی ‏نظیری از این استاد بزرگ به وجود آمد. دیوان شمس و مثنوی که یک منظومه ۲۶ذهزاربیتی است و آن را «صیقل الارواح» می نامند، ثمره این دیدار است.شمس در مولوی آتشی افروخت. در مثنوی معنوی که آن را به ‏حق باید یکی از بهترین نتایج اندیشه و ذوق مولوی و چراغ فروزان راه عرفان دانست، مولانا، مسائل مهم عرفانی و اخلاقی را مطرح کرده است. در دیوان شمس، اثر غنائی مولوی، از جمله چنین می خوانیم:

«گفت به من شمس که تو جان نه از این خانه بری
گر که بگوئی به کسی نکته اسرار مرا

زاهد سجاده نشین بودم با زهد و ورع
عشق در آمد ز درم، برد به خمار مرا»

به گزارش روزنامه خراسان، ترجمه اشعار مولوی که در غرب بیشتر او را به نام رومی می‌شناسند، به‌ عنوان یکی از محبوب‌ترین و پرفروش‌ترین مجموعه های شاعران در ینگه دنیا شناخته می‌شود.

مولانا یکی از شهریاران شعر فارسی است که اگر میلیون‌ها روز دیگر از کوچ او بگذرد، باز هم زنده است و فراموش نخواهد شد.

در ادامه گزارش روزنامه خراسان، چنین می خوانیم: «دولت ترکیه مولانا را به عنوان شاعر بزرگ ترکیه‌ای، به همه معرفی می‌کند. برای قبولاندن این ادعا، گام‌های زیادی هم برداشته که برخی به ثمر نرسیده و برخی نتیجه‌ داده‌است. به عنوان مثال، ثبت پرونده جهانی «هشتصدمین زادسال مولوی» با نام مولانا جلال‌الدین بلخی‌رومی در سال ۲۰۰۷ میلادی، توسط کشور ترکیه انجام شد. آن‌ها اکنون تلاش‌های زیادی برای تبدیل آرامگاه مولانا در قونیه به یک نقطه گردشگری جهانی و در نتیجه، ارائه مولانا به عنوان یک شاعر ترکیه‌ای انجام می‌دهند. آن‌چنان که برخی از هموطنان خودمان، آرامگاه مولانا در قونیه را می‌شناسند؛ اما از وجود آرامگاه مراد این شاعر بزرگ، یعنی شمس تبریزی، در شهرستان خوی اطلاعی ندارند و آرامگاه این عارف بزرگ، در وطن غریب و مهجور است. بد نیست بدانید شمار بازدیدکنندگان از آرامگاه مولانا در شهر قونیه، در سال گذشته با افزایش ۲۳ درصدی همراه بود و به رقم ۳ میلیون و ۴۶۴ هزار نفر رسید. دولت ترکیه در پرونده ثبت مثنوی معنوی یکی از ارزشمندترین آثار مولانا در یونسکو نیز، همچنان در تلاش است تا این اثر را به صورت مشترک با ایران به ثبت برساند.»

***

هَزلیّات مولانا در «مثنوی معنوی»

این کتاب حاصل کوشش‌های مورّخ و روزنامه‌نگار پیش‌کِسوتِ میهن ما، آقای نعمت‌الله ناظری است، که عمر شریفش از مرز نود سالگی هم گذشته است. جا دارد به تلاشِ این فرهنگ‌پروران و روزنامه‌نگاران قدیمی بی‌توقع و فروتن ارج بگذاریم و یادی از آنها بکنیم که جوانی و عمر گران‌مایه‌شان را در راهِ شکوفایی فرهنگ و تاریخ میهن‌مان سپری کرده‌اند


هَزل تعلیم است، آن را جدّ شنو
تو مَشو بر ظاهر هَزلش گرو
«مولانا»
این روزها کتاب ارجمندی به دستم رسید؛ هدیه از دوستی نازنین که سالیان بسیار در گردآوری و پیراستن و ویراستن آن وقت صرف کرده است: کتاب «هَزلیّات مولانا» با دیباچه‌یی پرمحتوا و عالمانه. (هَزل= سخنی است که در آن مضامین خلاف اخلاق و ادب آید- از لغتنامهٔ دهخدا)
خوشبختانه این کتاب اکنون با موافقت پدیدآورندهٔ آن به رایگان در دسترس دوستدارانِ فرهنگِ پُربار ایرانی قرار دارد. این کتاب حاصل کوشش‌های مورّخ و روزنامه‌نگار پیش‌کِسوتِ میهن ما، آقای نعمت‌الله ناظری است، که عمر شریفش از مرز نود سالگی هم گذشته است. جا دارد به تلاشِ این فرهنگ‌پروران و روزنامه‌نگاران قدیمی بی‌توقع و فروتن ارج بگذاریم و یادی از آنها بکنیم که جوانی و عمر گران‌مایه‌شان را در راهِ شکوفایی فرهنگ و تاریخ میهن‌مان سپری کرده‌اند. از آقای ناظری آثار تحقیقی پرارزش دیگری به‌ویژه بر روی شاهنامهٔ فردوسی نیز در ایران به چاپ رسیده است.
برای همهٔ ما بسیار پیش آمده است که در یک نمایشگاه با نگاهی گذرا و زودگذر از کنار یک تابلوی نقاشی می‌گذریم، یا از شنیدن یک قطعه موسیقی برای لحظه‌یی چند غرق در لذّت می‌شویم، یا از دیدن یک فرش دست‌باف حاصل دست‌رنج کارگران سخت‌کوش بافنده‌مان تحت تأثیر قرار می‌گیریم و آن را تحسین می‌کنیم. برای همهٔ اینها شاید ما چند دقیقه‌یی بیش وقت نمی‌گذاریم، امّا با کمی تأمّل پی می‌بریم که این آثار ماندگار، حاصل ماه‌ها و شاید سال‌ها کوشش و تلاش هنرمندان ماست. کار نیکِ ما، حق‌شناسی و ادای احترام و یادآوری این بزرگان است.
مؤلف ارجمند در فرازهایی از دیباچهٔ کتاب اشاره‌هایی ظریف و تازه و نو به مولانا و مثنوی معنوی وی دارد:
«…جای آن است که تأکید کنم مولانا، خواه پیش از دیدارش با شمس تبریزی و خواه پس از او و تا زمان رحلت، همواره با عامّهٔ مردم دیارش زیسته است، و از بقّالان، زرگران، رنگرزان، خیّاطان، بزّازان، و پینه‌دوزان گرفته تا گرمابه‌داران و صحّافان و آهنگران و نعل‌کوبان تأثیر پذیرفته و بر آن‌ها تأثیری نیک به جای گذارده است، یا از آن‌ها آموخته و بدان‌ها آموزانده است. به همین سبب، زبان و بیان این مردمان که بیشترین‌شان اُمّی و عامی بوده‌اند، در کنه وجود او رسوخ و رسوب یافته است، و باورهای همین مردم- از خرافه‌ها گرفته تا رؤیاهایی از جنّ و پری و دیو، از اژدها و سیمرغ و ققنوس گرفته تا نمادهای ستارگان و برج‌های فلکی، از پریدن چشم و عطسه زدن گرفته تا نعل در آتش افکندن و خواندن اوراد و ادعیه در گوش نوزادان، و… همه و همه را برای «تعلیم» باورهای روحانی و لاهوتی خویش به همین مردم قرار داده است. نفوذ و رسوخ در قلب این مردم، تا حدّی که او را «مولانا» نامیدندش، مبتنی بر همین پایهٔ استوار است.»
یا:
«… ویژگی نافذتر مولانا در شعر او مستتر است. در «دیوان شمس» شاعری است شوریده و شیدای عشقی لاهوتی که از ناسوت مایه گرفته است و به اوج گراییده است.»
و:
«…در سرایش این مثنوی که همین مردم آن را «مثنوی معنوی» موسوم کرده‌اند، چنان شتابنده بوده که هیچ مکثی در تقریر یا در نگارش نداشته است؛ واژه‌ها و عبارت‌ها به‌سرعت از ذهن وَقّادش به گفتار و نوشتار بدل می‌شده. حتّا آنجا هم که وزن و بحر و قافیهٔ عروضی سبب لَنگِش در پرداخت شتابان شاعرانه‌اش می‌شده، به تخفیف و تصغیر و شکستگی واژه‌ها، یا تبدیل‌شان به لغت‌های عربی همه‌فهم یا دشوار و کم به کار رفته- حتّا برساختهٔ خود- توسّل می‌جسته است. بر همین پایه است که شعر او از شعر همگنان پیشین او، سنایی و عطّار، متمایز می‌شود. شعرهای روایی و داستانی و تمثیلی این دو پیشگام مذهبی مولانا را اگر به آب روان و زلال همانند کنیم، مثنوی مولانا را می‌توان به تُندآب سیل‌وار و موّاج تشبیه کرد.»
و بسیاری تازه‌های دیگر که بهتر است کتاب را بخوانیم و با اندیشه‌های پُربار مولانا آشتی کنیم.
طُرفه آن است که علی‌رغم لغات پیچیده و الفاظ نامأنوسی که در مثنوی فراوان به چشم می‌خورد، در مقابل حضرت مولانا از بسیار ترکیب‌ها و واژگانی استفاده کرده است که ساخته و پرداخته و آفریدهٔ ذهن هوشیار خود اوست. بسیار شگفت‌انگیز است که مولانا این‌چنین ابتکاری در آفرینش لغات و واژه‌های نو و بدیع به کار برده است. برای نمونه به چند واژه اشاره می‌شود:
تاسه‌گیر = خفقان‌آور      سُست‌ریش = ناآزموده، پسر نوجوان بی‌تجربه
فکرگاه = کنایه از عقل و خرد                               آتش‌ْدل = دل‌سوخته
قندخو = خوش اخلاق      آتش‌پا = شتابان
جودخو = سخاوتمند      گوش‌وَر = شنوا
بیناوَر = آگاه، مطلّع      جسم‌پَز = تن‌گداز
غیب‌وَش = نهانی      فتنه‌کاو = آشوبگر
عشق‌ناک = عاشقانه      مَکرناک = فریبکار

و بسیاری واژه‌های لطیف و گوش‌نواز دیگر که در پایان کتاب «هَزلیّات مولانا» گردآوری و معنا شده است.
گردآوری و آراستن «هَزلیّات مولانا» در یک کتاب سودمند، در حالی که موضوع «هَزل» و «هَزلیّات» به‌ویژه در آثار مولانا از دیرباز در جامعهٔ ادبی ایران یک تابو شمرده می‌شده است، تازگی دارد و مؤلف محترم به ابتکار تازه‌یی دست زده است.
مولانا خود می‌دانسته است که شخصی در مقام معنوی و والایی روحانی او نباید این‌چنین بی‌پرده و گستاخ از آن‌همه هَزل در گفتارش، آن هم در «مثنوی معنوی» استفاده می‌کرده است. امّا با آگاهی به این بی‌پروایی در پاسخ به همهٔ آنانی که شاید بر او بتازند و خرده بگیرند، فرموده است:
بیت من، بیت نیست، اقلیم است    هَزل من، هَزل نیست، تعلیم است
و پاسخ همهٔ خرده‌گیران و نازک‌اندیشان و رهروان ادب فاخر پارسی را در نهایت مهربانی و ادب داده است.
خواندن و داشتن این کتاب ارزشمند به همهٔ دوستداران و یاران مولانا، و عاشقان زبان و ادب و فرهنگ پارسی پیشنهاد می‌شود، تا چشم‌‌انداز و دید تازه‌یی از این اثر جاودانهٔ مولانا داشته باشند.
پایدار و پاینده باشید.

علی خسروانی

(کتاب پیوست)

Hazlyaat_Moalana-Nemat Nazeri-1

 

به کانال صدای مردم در تلگرام بپیوندید

@sedayemardomdotnet

 

 

 

Print Friendly, PDF & Email
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

همچنین ببینید
بستن
دکمه بازگشت به بالا