یادمان و رویدادها

محمد قاضی زوربای ایرانی

پزشک جراح آلمانی: باید گلوی شما جراحی شود و این کار به تارهای صوتیتان لطمه می زند و پس از جرّاحی نمی توانید به راحتی سخن بگوئید و باید با میکروفون مخصوصی حرف بزنید. موافقید که این کار انجام گیرد»؟

قاضی: «آقای دکتر کار خودتان را بکنید. مادر کشورمان نیاز به سخن گفتن نداریم! آزادی کلام نداریم!

نوشته: غلامرضا امامی

(به مناسبت سالگرد درگذشتش)

بی حنجره

صدای خموشت رساتر است

بی پنجره

فضای زمین خوش نماتر است

فریاد بی صدای تو از هر صدا

با گوش های بسته من آشنا تر است

مکث تو از تمام صداها صداتر است

سنگین نشسته برف

بر بام

اما درون خانه

از آسمان و باغ خدا دلگشاتر است

از خندۀ ستاره و گل با صفاتر است

با تارهای صوتی

بانگ تو نارسا بود

اینک صدای تو در باد

از گیسوان دلبر جانان رهاتر است

عمران صلا حی

 

پیرمرد زنده دلی بود در همه جا. شوریده بود و شیدا. به شیرینی سخن می گفت در هر دم. شیفتۀ جمال بود و دلبستۀ کمال. کلام او سحر حلال بود در همه حال.

شعلۀ پر شور شادی و زیبائی در دلش جاودانه بود.

در نخستین نگاه، چالاکی چشمان درشت سیاه و انبوه سپید موهایش به یاد می ماند و حلاوت گفتارش که همیشه به طنز آمیخته بود… .

بی شیله پیله بود و ساده و صادق و صمیمی.

وقتی که زنده یاد سیروس طاهباز مدیر انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان او را به همکاران معرفی کرد همه با نامش آشنا بودیم، از دور می شناختیمش. “شازده کوچولو” را به روایت او خوانده بودیم و “دن کیشوت” را و بسیار کتابهای دیگر را. با ترجمه های او بزرگ شده بودیم.

به سال ۱۳۵۳ پس از بازنشستگی از وزارت دارائی به دعوت کانون به صورت قراردادی به عنوان ویراستار و مترجم پاره وقت بخش کتابهای فرانسوی آغاز به کار کرد.

منوچهر صفا و حسن پستا ویراستاران بخش انگلیسی بودند.

م. آزاد و من ویراستار بخش فارسی بودیم . در طبقه چهارم ساختمان کانون در خیابان جم سالها هم اتاق و هم کار و همراه بودیم.

طاهباز از سر مهر، محمد قاضی را در اتاق خود جای داد و میزی برایش فراهم آورد.

محمد قاضی صبح ها می آمد، متن داستانهای فرانسوی روبه رویش بود و پیرمرد یکریز ترجمه می کرد. در آن سال ها ندیدم که به فرهنگ زبان فرانسه مراجعه ای کند و در پی معنای واژه ای باشد!

وقتی که ترجمه می کرد، در حال و هوا و دنیای خودش بود؛ گاه اقای رضائی نیا چای می آورد، به آرامی چای را می نوشید و باز به کارش باز می گشت و غرق کارمی شد.

وقتی که خسته می شد به اتاق ما می آمد، طنز زیبائی درکلام داشت و یادها و فراوان شعر های شیرینی درخاطر. با آنکه سالهای بسیاری در تهران سکنی گزیده بود اما هنوز ته لهجۀ کردی در بیانش بود. (ق) را غلیظ می گفت و (ح) را از ته حلق ادا می کرد. می گفت: «روزهای اوّلی که به تهران آمدم می گفتم آب نوشیدم، آب که خوردنی نیست! نوشیدنی است».

به رسائی سخن می گفت و به شادی جهان را می دید . جمع ما که جمع می شد، پرویز عزیز هم گاه می آمد – آن سفر کرده که صد قافله دل همره اوست – پرویز دوائی نازنین که اتاقش روبروی اتاق ما بود.

کوروش کاکوان که مدیر حقوقی کانون بود، او را به خانه می رساند. دو وکیل امروز و دو همکار دیروز کانون، که همچون قاضی هر دو حقوق خوانده بودند در همه حال با همه کس مهربان بودند و مشگل گش… شاپور منوچهری عزیز و کوروش کاکوان مهربان که سال هاست آن ها را ندیده ام.

احمد رضا احمدی در طبقات بالا در کار صدای شاعران بود و موسیقی ایرانی، کاری کارستان، اما هر روز می آمد، به شتاب طنزی می گفت و نکته ای، می خندید و می خنداند، عطر شادی را می پراکند و می رفت.

محمد قاضی ۱۲ مرداد ماه ۱۲۹۲ در مهاباد زاده شد. پدرش میرزا عبدالخالق قاضی امام جمعۀ مهاباد بود.

خود می گفت:

«پدرم نخست پسری به نام محمد داشت و نیز دختری که هر دو در کودکی درگذشتند امّا از آنجا که به نام محمد علاقه داشت مرا محمد ثانی نامید» . قاضی ۴ ساله بود که پدر نیز خاموش شد و مادرش به ازدواج محمود بیگ کیخسروی از خان های سقز در آمد.

قاضی چندی در روستاهای “سرپل آباد” و “چاغر لویی” کردستان(سقز) زیست. در نه سالگی به مهاباد کوچ کرد و قاضی علی (پدر قاضی محمد) سرپرستی اش را به عهده گرفت.

به سال ۱۳۰۷ دوران دبستان را به پایان رساند و به آموزگاری پرداخت. آموختن زبان فرانسه را در مهاباد نزد گیو مکریانی آغاز کرد. قاضی در این دوران با عبدالرّحمان گیل آشنا شد و به فراگیری زبان فرانسه با شوق ادامه داد. قاضی می گفت:

«تازه دبستان را سپری کرده بودم که با این دو آشنا شدم. قرار بر این شد که ماهی پنج تومان برای آموزش به استادم، گیل بپردازم. در آن زمان مردم چنان کهنه پرست بودند که فراگیری زبان های نا مسلمانان را گناهی عظیم می دانستند! من توان پرداخت این مبلغ را نداشتم، امّا به اصرار من، دل استادم به رحم آمد و آموزشِ رایگانم را پذیرفت. پس از چندی خود به ادامۀ آموزش زبان فرانسه روی آوردم. محمد قاضی به سال ۱۳۰۸ به تهران آمد به یاری عمویش دکتر میرزا جواد قاضی که از آلمان دیپلم حقوق گرفته بود و در دادگستری کار می کرد، وارد دارالفنون شد . در سال ۱۳۱۵ از دارالفنون در رشتۀ ادبی دیپلم گرفت . در ایّام تحصیل در تهران به جِدّ به فراگیری زبان فرانسه پرداخت ….

و بهترین فرانسه دان دانشگاه شد. در سال ۱۳۱۸ دانشکده حقوق را در رشته قضائی به پایان برد. از سال ۱۳۱۸ تا ۱۳۲۰ دوره خدمت ارتش را با درجه ستوان دومی در دادرسی ارتش گذراند.

در مهر ماه ۱۳۲۰ به استخدام وزارت دارائی درآمد و پس از سالهای دراز زمانی که بازنشسته شد به کار پاره وقت در کانون پرداخت.

قاضی پیش از آمدن به کانون هم مترجمی شهره بود. زمان زیادی برای برگردان “جزیره پنگوئن ها” ی آناتول فرانس گذاشته بود ، نویسنده ای که مرتضی کیوان او را پادشاه نثر فرانسه خوانده بود.

قاضی می گفت: «پس از سه سال به زحمت ناشری یافتم و این کتاب را به چاپ سپردم…». امّا به دلیل شیوائی و روانی ترجمه اش، کتاب گل کرد و “نجف دریابندری” در ستایشش نوشت: «مترجمی که آناتول فرانس را نجات داد»!

پیر ما بر کلام چیره بود و آنچنان ترجمه می کرد که زنده یاد رضا سید حسینی مترجم به نام گفت:

«برگردان قاضی از شازده کوچولو در اوج امانت داری و مفهوم رسانی بسیار روان و ساده است».

زبانی که در برگردان “دن کیشوت” به کار گرفته بود چنان شیوا و رساست که محمد علی جمال زاده نوشت:

«اگر سروانتس فارسی هم می دانست، نمی توانست این کتاب را به خوبی قاضی بنویسد»

به کانون که آمد، همه گرد شمع وجودش بودیم.

کارنامۀ کانون، نشریه ای داخلی بود برای کتابخانه ها که عمدۀ گزارش ها نوشتۀ علی میرزائی رئیس کتابخانه های تهران و نیونابت رئیس کتابخانه های شهرستان ها بود. نویسندگان و ویراستاران و مترجمان کانون هم نوشته ای و ترجمه ای را برای چاپ به کارنامه می سپردند.

قاضی گاه زندگی پر فراز و نشیبش را حکایت می کرد. از او خواستیم که یادها و خاطراتش را قلم زند و چنین کرد و در کارنامه بخشی ویژۀ خاطرات او بود که در هر شماره نشر می یافت. دلمان می خواست که تجلیلی شایسته از او شود. برای شمارۀ عیدِ کارنامه از دوستان و همکاران خواستیم که دو چهرۀ ادبی و هنری سال را برگزینند. جمع بسیاری از یاران، محمد قاضی و پرویز کلانتری را پیشنهاد کردند

در آن سال در کارنامۀ کانون یادداشتی نوشتم با نام دو چهره و یاد نیک آن دو عزیز را گرامی داشتیم. ادای دینی کوچک بود به این مردان بزرگ!

قاضی در کانون، چند کتاب برای نوجوانان ترجمه کرد و بنا شد بخشی در شمار کارش باشد و به بخشی از کتاب ها هم حق الترجمه ای پرداخت شود

من آن زمان عصرها انتشارات “کتاب موج ” را راه اندازی کرده بودم و در کار نشر کتاب هایی بر آمدم از سیمین دانشور و جلال آل احمد، دکتر حمید عنایت، احمد شاملو، دکتر مجابی، دکتر براهنی، دکتر مهدی سمسار، بهرام بیضائی، غزالۀ علیزاده، محمد علی سپانلو، سیروس طاهباز، حسن پستا

این کتابها با اقبال و استقبال فراوان رویا رو شد.

هر کتاب که درمی آمد نظر قاضی را می خواستم و نسخه ای را به او پیشکش می کردم. روزی گفت : ترجمه های پراکنده ای دارم، دلم می خواهد که گردآوری کنی و به چاپش بسپری. به شوق پذیرفتم. ترجمه های پراکندۀ او را گرد آوردم ، طرح روی جلد را پرویز کلانتری کشید و طرح های داخل کتاب کار  مرتضی ممیّز بود. حاصل آن کتابی شد به نام «بی ریشه».

این کتاب خوش درخشید و به سرعت نایاب شد، اکنون خرسندم که به همّت نشر روزنه بار دیگر با ویرایشی نو نشر می یابد. در چاپ جدید، شرح حال نویسندگان قصّه ها و نیز قصّۀ تاز ه ای را افزودم . قصّه ها از چهر ه ها ی نامداری است همچون:

میکل انز ل استوریا س.. اندر ه موروا .. گراتزیا دلدا ..نیکولا هایتوف ..پریمه و…

قاضی همیشه یار و یاور بود . آن چنانکه خود در پیشگفتار کتاب، ” زوربای یونانی” نوشته بود، خود را «زوربای ایرانی» می دانست.

در ” کتاب موج ” می خواستم نوشته های نام آوران ادب جهان را برای کودکان و نوجوانان نشر دهم. با او این اندیشه را در میان نهادم. او پیشگام شد و نخستین کتاب به نام “کرّه اسب آتشین” نوشتۀ “مایاکوفسکی” را ترجمه کرد.

درآن سال ها سفری به بیروت کردم. داستان های نویسندۀ شهرۀ فلسطینی، “غسان کنفانی” به دستم رسید. دیدم که دور از شعارهای مرسوم زمانه و بر کنار از ادبیات رئالیسم سوسیالیستی چه زیبا قصّه هایی جاودانه آفریده است. قصّه ای را برگزیدم به نام قندیل کوچک و دست به کار ترجمه اش شدم.

قاضی از سر مهر، ویرایش این کتاب را پذیرفت؛ کتاب که نوشته و نقاشی کنفانی بود در آمد.  اما با دریغ! این سال ها نقاشی های زیبای کنفانی بی هیچ دلیلی به توسط انتشارات کانون حذف شده و به جای آن تصویرهایی ناهماهنگ افزوده اند.

البته مجموعه قصه های کنفانی با نام« قصّه ها» به همّت دوست دیرینم زنده یاد محمد زهرائی مدبر نشر کارنامه کارش تمام شده و امیدوارم اگر خدا بخواهد و بندگان خدا بگذارند به زودی به محبّت “حامد کنی” مدیرمهربان و کوشا ی  «نشر رو زبهان »منتشر شود.

باری، قاضی در کانون بود و سخت به کار دلبسته … تا روزی که صدایش اندک اندک گرفته شد، به پزشک مراجعه کرد….

و دریافت که به سرطان حنجره دچار شده و بیم آن می رود که اگر به سرعت به درمانش نپردازد سلامتش به خطر افتد. امّا در ایران امکان معالجه نبود و باید به خارج سفر می کرد.

می دانستیم که توان مالی ندارد، بیماری او به گوش مدیر عامل وقت کانون ( خانم امیر ارجمند ) رسید و او صمیمانه دست به کار شد، با سفیر وقت ایران در آلمان تماس گرفت و به خرج کانون او را برای درمان به آلمان فرستاد.

از آلمان برایم چند نامه نوشت. نوشت: «در فرودگاه به استقبالم آمدند و به سرعت به بیمارستان روانه ام کردند.

پزشک جراح که حال مرا دید گفت: باید گلوی شما جراحی شود و این کار به تارهای صوتیتان لطمه می زند و پس از جرّاحی نمی توانید به راحتی سخن بگوئید و باید با میکروفون مخصوصی حرف بزنید. موافقید که این کار انجام گیرد»؟

قاضی گفته بود: «آقای دکتر کار خودتان را بکنید. مادر کشورمان نیاز به سخن گفتن نداریم! آزادی کلام نداریم! این چنین شد که قاضی نجات یافت. از سفر که برگشت با دوستی به دیدارش رفتیم. همچنان سر حال و شاد بود . گفت که هنوز:

عاشق و رند و نظر بازم و می گویم فاش

تا بدانی که به چندین هنر آراسته ام

با نویی چای آورد . قاضی گفت : همسرم که درگذشت ، با خواهر زنم ازدواج کردم و این کار را برای صرفه جوئی !در مادر زن کردم

خندیدیم و او به قهقهه خندید. و افزود حال چه خوش است کنسرتی برگزار شود . به آذین با دست مصنوعیش ساز بزند !، یونسی با یک پای بریده اش برقصد !و من با این گلو که تارهایش را از دست داده ام بخوانم!

قاضی پس از گذراندن دوران نقاهت باز به کانون می آمد و به کار می پرداخت.

باز هم شاد و سرحال بود . روزی گفت: «خانمی تلفن کرد. گوشی را برداشتم و گفتم بفرمائید. از پشت خط گفت: مثل این که شماره را اشتباه گرفته ام شما غاز هسنید؟ گفتم. خیر من قاضی هستم. گفت با محمد قاضی چه نسبتی دارید؟ گفتم خودم هستم. مرا شناخت، شرمنده شد. مدتی با هم سخن گفتیم و دوست شدیم.

پس از انقلاب ” مجاهدان روز شنبه ” صدایشان کلفت تر شد. حجم شاربشان و طول موی سیمایشان افزوده شد. کشتی بان را سیاستی دگر آمد. بخشنامه شد که دیگر کانون نیازی به همکاران پاره وقت ندارد .

روزی پیرمرد به دیدارم آمد. گله کرد که انقلابی های نوخاسته حق الترجمه اندک او را به بهانه های واهی، نمی پردازند . دلگیر شدم . به مدیر عامل وقت کانون دکتر فیض گفتم که روانیست با قاضی چنین کنند، او که از این خود شیرینی ها بی خبر بود دستور داد حرمت قاضی نگهدارند و حق الترجمه اش پرداخت شود.

تا فیض بود مشکلی نبود، پس از او دکتر کمال خرازی، مدیر عامل کانون شد. باز نغمه های ناموزون از سوی بدخواهان در گرفت که حق الترجمه او پرداخت نشود . روز از نو ، روزی از نو . دکتر خرازی از من پرسید که ماجرا چیست خود شیرینی ها و سعایتها را حکایت کردم. او هم دستور داد احترام قاضی حفظ شود، هم کتابهایش تجدید چاپ شود و هم حقوقش پرداخت گردد.

پس از آن که به خارج رفتم، نمی دانم چه بر سر پیرمرد و حکایتش با کانون آمد. هم چنا ن که سال های خدمتم درکانون به هوا رفته … نه حقو قی … نه بازنشستگی ای … می فر ما یند … پر و نده کا رگزینی!گم شد!!؟

این یادداشت را با شعر شاعر نجیب، زنده نام “عمران صلاحی” که برای محمد قاضی سرود آغاز کردم و خوش دارم با سروده دوست دیرینم شاعر شهرۀ شریف، دکتر شفیعی کدکنی به پایان برم که در هشتاد و یکمین زاد روز قاضی، او را نویسنده ، شاعر و ادیب بزرگ زمانه خواند و با ابراز ارادت به پیشگاه آن استاد، این شعر را پیشکش او کرد:

قاضیا، نادره مردا و بزرگا، رادا

سال هشتاد و یکم بر تو مبارک بادا

شادی مردم ایران چو بود شادی تو

بو که بینم همه ایام به کامت شادا

پیر دیری چو تو در دهر نبینم امروز

از در بلخ گزین تا به در بغدادا

شمع کردانی و کردان دل ایران شهرند

ای تو شمع دل ما پرتوت افزون بادا

مایه و دایه پروردن ایران مهین

بود آیین مهابادی و ملک مادا

فخر تاریخ و تبار همه ماست ز کرد

شیخ اشراق و نظامی دوتن از اکرادا

عمری ای دوست به فرهنگ وطن جان بخشید

قلمت، صاعقه هر بد و هر بیدادا

همچنین شاد و هُشیوار و سخن پیشه بزی

نیز هشتاد دگر بر سر این هشتادا.

باری اکنون که به یاد ۲۲مین سالگرد درگذشتش کتاب « بی ریشه » نشر می یابد، به یاد او می افتم.

به یاد آن کُرد پاک نهاد که چندی پیش تندیسش را در موزه کرد سنندج دیدم …

گویی همچنان شاد و سر حال در کار گسترش آگاهی است… با کتابهایی که فراهم کرد، با قصه هایی که عاشقانه ترجمه کرد، با زندگی خوب وخوش و پرباری که گذراند. با نقش های زیبائی که آفرید. با نام نیک خویش که به روزگار در دفتر ادب به ثبت رساند. او را می بینم که خوش می خواند:

هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق

ثبت است بر جریده عالم دوام ما

کتاب بی ریشه، قصه ها ی کوتاه نویسندگان بزرگ به ترجمه ایشان که بزودی توسط نشر روزنه منتشر میشود

یادش گرامی باد.

برگرفته از کانال تلگرامی هنری ادبی پرنیان

 

به کانال صدای مردم در تلگرام بپیوندید
@sedayemardomdotnet

Print Friendly, PDF & Email
نمایش بیشتر
دکمه بازگشت به بالا