گوناگون

سوداگران آب

خوزستان آب ندارد. در بسیاری از شهرهای این استان آب شرب پایدار و با کیفیت تامین نشده است. کشاورزی مردم منطقه به‌دلیل خشک شدن رودخانه‌ها یا شور شدن آب‌ها با اختلال مواجه شده است…….

روستاییان در تامین آب مورد نیاز برای دام‌های‌شان مشکل دارند و حالا فریاد اعتراض مردم به این وضعیت دارد از این استان شنیده می‌شود. البته مشکل تامین نشدن آب تنها برای مردم خوزستان نیست، اهالی سیستان و بلوچستان هم با مشکلات مشابهی مواجه هستند. پناه بردن مردم در برخی مناطق این استان به هوتک‌ها (گودال‌های آب) به‌عنوان منبع مشترک تامین آب برای انسان و احشام تصاویر آزاردهنده‌ای را در حافظه ما به‌جا گذاشته است. در کنار همه این‌ها رودخانه‌ها و تالاب‌های ایران یا خشک شدند یا درحال خشک شدن هستند. تالاب شادگان و هورالعظیم که روزی معیشت مردم منطقه را تامین می‌کرد حالا تبدیل به منبع تولید گرد و خاک و ریزگردها شده‌اند و دیگر از زیبایی‌هامون خبری نیست، دریاچه ارومیه به‌نفس افتاده و به‌نظر می‌رسد احیای این دریاچه با شکست مواجه شده است.
همه این‌ها درحالی‌ست که سالانه شاهد افتتاح پروژه‌های عظیم آب هستیم. سد پشت سد بر روی رودخانه‌ها ساخته می‌شود و در توجیه هرکدام آمده است برای تامین آب شرب و کشاورزی مردم آن منطقه، دولت پشت دولت دارد به‌افتتاح این پروژه‌ها افتخار می‌کند و آن را سند کارآمدی و خدمت خود به‌مردم می‌داند. پروژه‌های انتقال آب طراحی می‌شود تا از سرشاخه‌های رودهای بزرگ و دریاهای شمالی و جنوبی آب را با حفر کانال و هر سازه مهندسی دیگر به فلات مرکزی ایران برسانند، گاهی تصمیم‌گیری درباره این پروژه‌ها را به‌جلساتی دور از اصحاب رسانه و کارشناسان مستقل می‌سپارند که مبادا طرح‌شان اجرایی نشود، اما نتیجه همه این تصمیمات چه شده است؟ تا به‌امروز آب‌های ورودی به‌این سرزمین مدیریت نشدند، سفره‌های زیرزمینی خشک شدند و هربار از شرق، غرب و مرکز کشور فریاد کم‌آبی از مردم شنیده می‌شود، ده‌ها سد نتوانستند برق پایدار برای کشور تامین کنند، رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و تالاب‌ها خشک شدند، بنابراین باید پرسید توجیه سرمایه‌گذاری‌های عظیم در پروژه‌های مربوط به آب با این حجم از ناکارآمدی چیست؟

 مافیای آب!

درهمین‌باره روزنامه همدلی با «دکتر محمدحسین پاپلی یزدی»، جغرافیدان و استاد دانشگاه به‌گفت‌وگو نشست. در این گفت‌وگو تلاش شد به اسرار مگوی آب در ایران پرداخته شود. این‌که چرا پروژه‌های سدسازی و انتقال آب نتوانستند کارآمد باشند؟ سوال اساسی بود که از استاد سابق دانشگاه فردوسی مشهد پرسیده شد. وی در پاسخ به‌آن با اشاره به‌مبانی توسعه در ایران گفت: «در سال۱۳۲۷ اولین برنامه عمرانی ایران نوشته شد؛ این برنامه عمرانی آب محور بود. تلاشی که سعی کرد به‌جای این‌که ایران صنعتی شود و به‌سمت صنایع سبک حرکت کند برعکس ایران کشاورزی شد تا از منابع آب زیرزمینی و سدها استفاده کند. این برنامه عمرانی توسط آمریکایی‌ها برای ایران نوشته شد و هدف اصلی آن‌ها در آن زمان نه صرفاً توسعه ایران بلکه مبارزه با رشد کمونیسم  بود. آن‌ها می‌خواستند به زندگی کشاورزان کیفیت بیشتری بدهند تا کمونیست نشوند.»
او ادامه داد: «در اصل چهارم ترومن (اشاره به تلاش رئیس‌جمهور آمریکا برای جلوگیری از گرایش کشورهای فقیر به سوی اردوگاه شرق و کمونیسم) این سیاست ادامه و تشدید پیدا کرد. در برنامه‌ها بیشترین بودجه برای آب و سدسازی، همچنین صنایع آب‌بر مانند کارخانجات چغندر قند اختصاص داده شد. این وضعیت ادامه پیدا کرد تا در سال ۱۳۴۷ آب ملی شد. یعنی آبی که چندین هزار سال برای مردم بود، ناگهان برای دولت شد، بنابراین آب از اختیار مردم خارج شد و دولت در این خصوص همه‌کاره شد. بعداً در جمهوری اسلامی به‌جای این‌که بررسی کنند و ببینند کدام مدل برای توسعه ایران مناسب است، آمدند همان کارهای قبلی را تایید کردند. یعنی در اصل ۴۵قانون اساسی آمده که همه آب‌ها برای جمهوری اسلامی است، در واقع مردم مسلوب‌الاختیار شدند و دولت همه‌کاره شد.»
استاد مدعو دانشگاه سوربن فرانسه گفت: «البته تا قبل از این اتفاق ما در ایران شرکت‌های بزرگ سدسازی نداشتیم، اما بعد از انقلاب این شرکت‌ها تاسیس شدند. تقریباً سهام اولیه این شرکت‌ها همگی برای دولت بود که به مرور زمان برخی سهام‌ها واگذار شد، اما رد آن‌ها در وزارت نیرو باقی ماند. لذا هنوزهم یک حجم عظیمی از منابع کشور صرف این شرکت‌ها می‌شود تا سود کنند. چراکه وزارت نیرو از خودش طرح و برنامه‌ای ندارد و این شرکت‌های مشاور هستند که به وزارت نیرو طرح می‌دهند. بسیاری از آن‌ها در این وزارتخانه نفوذ دارند، بعضی از این شرکت‌ها تحت کنترل مدیران سابق وزارت نیرو هستند که وارد شرکت‌های مشاور شده‌اند، لذا این شرکت‌ها به وزارت نیرو طرح پیشنهاد می‌دهند که مثلاً در فلان منطقه سد بسازیم، یا آب از دریای عمان بیاوریم و چون در وزارتخانه نفوذ دارند وزارت نیرو هم طرح این‌ها را قبول می‌کند و به این مسئله که آیا این طرح‌ها به‌نفع منافع ملی هستند یا نه کاری ندارد. داخل این وزارتخانه افرادی هستند که به‌منافع ملی توجه نمی‌کنند و بیشتر به‌فکر منافع شرکت‌ها هستند. از طرفی شرکت‌ها هم فقط منافع خودشان را می‌بینند، یعنی طرح‌هایی را ارائه می‌دهند که سود خودشان تامین شود.»

 ردپای مافیا در پروژه‌های انتقال آب

پاپلی یزدی عنوان کرد: «نکته دیگر درباره آب به‌تاسیس صنایع برمی‌گردد. ما صنایع آب‌بر را نبردیم در کنار مناطق پرآبی مانند دریاهای جنوب تاسیس کنیم، بلکه صنایع را درجایی مستقر کردیم که از آب کشاورزی و رودخانه‌ای استفاده کنند. امروز همین شرکت‌های بزرگ که فقط به‌فکر منافع خودشان هستند دارند تلاش می‌کنند آب را از دریای عمان به شهرهای دیگر منتقل کنند. این اقدامات به‌هیچ وجه در جهت امنیت ملی نیست، اما این شرکت‌ها سود می‌برند، در این بین بنده و بسیاری مانند ما هم حریف آن‌ها نمی‌شویم، چراکه در همه جا هستند، از صنایع برق گرفته تا آب و سدسازی، همه دستشان در دست هم هست و تنها چیزی که برای‌شان مهم نیست منافع کشور در طولانی‌مدت است. یعنی ممکن است طرح آن‌ها در کوتاه‌مدت تسکینی باشد، اما در طولانی‌مدت جز زیان و خرابی چیزی ندارد.»
عضو مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه تصریح کرد: «درخصوص این‌که چرا این صنایع آب‌بر از ابتدا در شهرهایی استوار می‌شود که ظرفیت ندارند باید گفت، سود آقایان در این اتفاق است. وقتی از این‌ها می‌پرسیم چرا این صنایع را در شهرهای نزدیک به آب احداث نمی‌کنند، بهانه‌ای می‌آورند که کسی نمی‌رود در مناطق جنوبی مانند سواحل دریای عمان زندگی کند چراکه آن‌جا گرم است. این یک دروغ است، برای این‌که مردم چطور دارند در آبادان و شهرهای جنوبی زندگی می‌کنند، مطمئن باشید هر جایی کار باشد مردم آن‌جا می‌روند. اما آقایان چرا صنایع را اطراف شهر برپا می‌کنند، برای این‌که اگر قبلاً زمینِ آن‌جا را خریده بودند مثلاً متری ۵تومان موقع جمع کردن کارخانه‌ها همان زمین را متری ۵۰۰هزار تومان می‌فروشند، اما درخصوص سواحل جنوبی پیش‌بینی می‌کنند که زمینِ آن‌جا چندان گران نمی‌شود. بنابراین وقتی مسائل را خوب حلاجی کنیم، می‌بینیم عده‌ای هستند که دارند در ظاهر خدمت می‌کنند، شاید در کوتاه‌مدت هم خدمت است، اما در بلندمدت خدمتی محسوب نمی‌شود. برعکس برای آن‌ها کلی سود بدون حساب و کتاب می‌آورد.»

 مشکلات ساختاری، دلسردی متخصصان و سیاست جمعیتی

این جغرافیدان یادآور شد: «همچنین از حیث ساختاری ما یک مشکل جدی داریم. وزارت نیرو آب تولید می‌کند که مصرف آب شهری زیر نظر خودش است، اما مصرف آب کشاورزی زیر نظر وزارت جهاد کشاورزی است، سیاست‌های جهاد کشاورزی با سیاست‌های وزارت نیرو با یکدیگر مغایرت دارد. کسی که آب تولید می‌کند یعنی وزارت نیرو می‌گوید آب کم است، اما دیگری به کشاورزها می‌گوید تولید گندم و جو را زیاد کنید، درحالی‌که تولید این محصولات نیاز به آب دارد. این دو وزارتخانه چهل سال است که نمی‌توانند یک سیاست را اتخاذ کنند.»
پاپلی یزدی با اشاره به دلسرد شدن متخصصان در حوزه مدیریت آب توضیح داد:«یک موضوع دیگر درباره خود مدیران است. حالا آقای اردکانیان وزیر خوبی است، شاید از ایشان بهتر هم نشود برای وزارت نیرو انتخاب کرد، اما ایشان می‌رود آقای تقی‌زاده خامسی را که یک بازنشسته است، معاون وزارت نیرو می‌کند. بنابراین، این پرسنلی که در وزارتخانه دنبال ترقی و ارتقا بودند همگی دلسرد می‌شوند. بنابراین در این سیستم کارشناسان خبره به‌دلیل این‌که کسی به آن‌ها توجه نمی‌کند از انجام کار دلسرد می‌شوند.»
این استاد دانشگاه ادامه داد: «یکی دیگر از مشکلاتی که ما با آن درخصوص تامین آب مواجه هستیم این است که سیاست‌های جمعیتی سبب شده جمعیت شهر افزایش پیدا کند. امروز ۲۵درصد جمعیت شهری ما در ۸شهر هستند و تمام این شهرها آب لازم دارند. ممکن است کسی بگوید آب شرب فقط ۸درصد است، اما آب شهر، یک آب سیاسی و اجتماعی است. یعنی اگر یک شهر دو روز آب نداشته باشد بلافاصله سروصدای مردم درمی‌آید، وقتی شهرها بزرگ شد پیرامون شهر هم بزرگ می‌شود، سبزیکاری و کشاورزی در اطراف شهر رشد می‌کند و این‌ها نیاز به آب دارند. لذا سیاست توزیع جمعیتی ما اشتباه بوده است.»

 ایجاد بحران امنیتی

دارنده جایزه انجمن جغرافیای فرانسه یادآور شد:«بنابراین همان‌طورکه گفتم قانون مشکل دارد، ساختارها مشکل دارند، دو وزارتخانه ما با یکدیگر رقابت دارند. از طرفی شرکت‌های قدرِ پولدارِ دولتی، نیمه دولتی، خصولتی به جان آب این مملکت افتاده‌اند که از آن پول بردارند، داخل وزارتخانه هم کسانی هستند که با این شرکت‌ها همکاری می‌کنند. باقی می‌ماند افراد علاقه‌مند که با این عزل و نصب‌ها دلسرد می‌شوند. لذا همه چیز دست به دست هم داده است که مشکلات ما ادامه داشته باشد. ممکن است امروز با اقداماتی مشکل آب خوزستان موقتاً حل شود، اما در طولانی‌مدت ما در خوزستان، خراسان، اصفهان حتی گیلان با مشکلات آب مواجه می‌شویم. پیش‌بینی من این است که اگر درباره مسائل توسعه به‌خصوص مسئله آب به‌طور کلی فکری نکنند، جمهوری اسلامی با بحران‌های امنیتی شدیدتر از این مواجه خواهد شد.»
وی ادامه داد: «ما با یک رهاشدگی مدیریتی درخصوص مسئله توسعه مواجه هستیم. این وضعیت در خصوص آب، کشاورزی، برق و برنامه‌ریزی هم وجود دارد. بنابراین توسعه کشور روی ریلی قرار گرفته که آمریکایی‌ها ۱۳۲۷ گذاشتند (توسعه آب محور) بعد از انقلاب هم همان مسیر با تشدید بیشتر ادامه پیدا کرد، البته الان این مسیر با فساد مالی هم همراه شده است. لذا راه حل این مسئله این است که از خرد جمعی در راستای منافع ملی کمک بگیریم تا یک بازنگری جدی در ریل‌گذاری توسعه کشور انجام شود. در غیر این‌صورت این قطار توسعه که فساد هم به‌دنبال خود دارد، به مسیرش ادامه می‌دهد.»

 وقوع جنگ آب

پاپلی یزدی در انتها با اشاره به امکان شکل‌گیری جنگ آب بیان کرد: «من در کتاب دیپلماسی آب ایران، گفته‌ام چرا به‌جای جنگ، گفت‌وگو و مذاکره نکنیم و آب را وسیله صلح قرار ندهیم. اما با این وضعیتی که اتفاق افتاده جنگ آب داخلی میان استان‌ها و شهرستان‌ها اتفاق افتاده است. اما یک مسئله برون‌مرزی هم داریم. وزارت خارجه ما تا حالا خواب بوده است. وقتی ترکیه این تعداد سد می‌ساخته تا سبب شود آب بسیاری از این رودخانه‌ها که به  تالاب‌های ما می‌ریخته محدود شود، ایران هیچ اعتراضی نکرد. امروز ترکیه حدود ۲۲ الی ۲۳سد روی فرات و چند سد روی دجله ساخته است که یکی از سدهای آن به‌نام آتاترک به‌اندازه ۵۰درصد کل آب ایران ذخیره آب دارد. یعنی جنگ آب وجود دارد، ترکیه به کمک اسرائیل و آمریکا این سدها را ساخته است، بخشی از مشکلات سوریه هم سر این بود که آب در آن منطقه کم شده است. وقتی آب کم شد روستاییان در سوریه به شهر مهاجرت کردند، بیکار که ماندند مطالباتی مطرح کردند، و انجام نشدن مطالبات سبب شلوغ شدن سوریه شد. از طرفی سدهای همین ترکیه سبب افزایش ریزگردها در ایران شد و ما داریم فقط برای ریزگردها کلی خسارت می‌دهیم. امروز بعد از کلی گفتن‌ها به تازگی وزارت خارجه یک اداره کلی درست کرده که به مسائل آب بپردازند.»
همدلی

به کانال صدای مردم در تلگرام بپیوندید

@sedayemardomdotnet

Print Friendly, PDF & Email
نمایش بیشتر
دکمه بازگشت به بالا